Tết cổ truyền của người Xê Đăng trên đỉnh Ngọc Linh

Tết cổ truyền (Ting) là Tết truyền thống được tổ chức sau khi xong Tết máng nước (Clang Tak), trùng thời điểm với Tết nguyên đán.

Những ngày này, về làng Tu Tun, xã Trà Linh để hòa vào không khí Tết cổ truyền của đồng bào Xê Đăng. Cả ngôi làng như khoác lên mình tấm áo mới: đường làng sạch sẽ, nhà cửa gọn gàng, thơm mát. Mỗi gia đình tất bật chuẩn bị đón Tết cố truyển, mà tiếng địa phương gọi là Ting với niềm hân hoan rộn ràng.

Khi trời vừa chạng vạng, gia đình anh Hồ Văn Dang ở làng Tu Tun tất bật chuẩn bị cho lễ cúng Tết cổ truyền. Trong mái nhà sàn ấm lửa, tiếng cười nói rộn rã hòa cùng nhịp bước người ra vào khiến không khí thêm nhộn nhịp. Dường như cả đại ngàn Ngọc Linh cũng thức cùng dân làng Xơ Đăng trong đêm đặc biệt này, khi mỗi gia đình thành kính tổ chức Tết theo phong tục truyền thống.

"Ting là nét đẹp văn hóa truyền thống ông bà để lại nên mình phải gìn giữ và bảo tồn. Đây là dịp để tăng cường mối đoàn kết bản làng. Là dịp để bày tỏ lòng thành với thần núi, thần sông và cầu mong những điều tốt lành cho năm mới" - anh Dang nói. 

Già làng Hồ Văn Canh (cha anh Dang) chia sẻ rằng, để chuẩn bị cho lễ cúng Tết cổ truyền, trước hết ông cùng con trai chọn gà làm lễ vật dâng lên tổ tiên. Lễ cúng được thực hiện với ước nguyện giản dị mà sâu sắc: cầu cho gia đình bình an, con trai mạnh khỏe, con gái đảm đang, mùa màng tươi tốt, cuộc sống ngày một khấm khá.

Sau khi lời khấn kết thúc, các thành viên quây quần bên nhau, cùng dùng lễ vật như cách đón nhận lộc đầu năm và gửi gắm niềm tin vào một năm mới nhiều may mắn.

Bên cạnh nghi lễ cúng gà, Tết cổ truyền của người Xê Đăng không thể thiếu heo và dựng cây nêu truyền thống. Cây nêu được trang trí bằng thân cây đót, như lời mời thần linh về chứng giám lòng thành của gia chủ. Khác với cây nêu trong Tết máng nước được dựng chung cho cả làng, cây nêu ngày Tết cổ truyền mang dấu ấn riêng của từng gia đình, thể hiện sự chu đáo và niềm tin tâm linh sâu sắc.

Trong nghi thức chính, gia chủ là người trực tiếp dâng hiến lễ vật là con heo để cầu mong may mắn, bình an. Một thành viên trong họ, được xem là có “vía nhẹ”, sẽ dùng miếng thịt đầu tiên như mở lối cho điều tốt lành bước vào nhà.

Khi phần lễ khép lại, không khí hội hè bắt đầu rộn ràng. Gia đình mở tiệc chung vui cùng bà con trong làng, nấu rượu cần, cơm lam và chế biến các món đặc sản núi rừng như chuột, sóc, ếch chò… để đãi khách, sẻ chia niềm hân hoan của những ngày đầu năm.

Mỗi người khi đến dự Tết cổ truyền đều mang theo chút quà nhỏ như mì chính, dầu ăn hay trái cây biếu gia chủ, vừa thể hiện tình cảm sẻ chia, vừa gửi gắm ước mong may mắn đầu năm. Khi ra về, ai cũng được chủ nhà trao lại một xiên thịt heo như lộc xuân mang theo phúc lành.

Lễ Tết thường bắt đầu từ khoảng ba giờ chiều hôm trước và kéo dài đến sáng hôm sau, trong không khí ấm cúng, rộn ràng suốt đêm nơi nếp nhà sàn giữa đại ngàn.

Người trong làng ai đến trước thì chung vui trước, cứ thế luân phiên nhau quây quần bên gia chủ, khiến cuộc vui kéo dài không dứt. Xong nhà này thì thăm nhà khác, cứ thế lời chúc, tiếng cười rộn ràng cả làng thâu đêm suốt sáng. Thời gian diễn ra phần hội, tiếng cồng chiêng vang vọng, những làn điệu dân ca ngân lên giữa đêm xuân, làm cho hương vị Tết cổ truyền thêm đậm đà và không khí càng thêm rộn ràng.

Người dân làng Tu Tun nói riêng và đồng bào Xê Đăng quanh vùng Ngọc Linh nói chung vốn rất đoàn kết. Họ đến từ sớm để chung vui, mỗi người một tay phụ giúp gia đình chuẩn bị, để rồi cùng nhau quây quần bên ché rượu cần, sẻ chia niềm hân hoan trong ngày đầu năm mới.

Tết nơi đây rộn ràng, lòng người dường như ấm lại sau một mùa đông mưa gió, bão bùng, thời gian như trở nên sâu lắng hơn. Đón tuổi mới, bên hương rượu cần và bếp hồng ấm lửa. Đâu đó trong ánh mắt của bà con nơi đây đều chất chứa niềm bâng khuân suy nghĩ về quá khứ, về hiện tại và tương lai tràn đầy những ước mơ và hi vọng.

Già Hồ Văn Canh nói: “Năm này cũng là năm cuối tôi đứng ra cúng tết cổ truyền, những năm trở về sau thì con trai sẽ là người tiếp nối phong tục truyền thống này”.

Việt Nam là mái nhà chung của 54 dân tộc anh em, mỗi tộc người có một cách đón Tết riêng, mang đậm sắc màu văn hóa truyền thống. Dẫu phong tục khác nhau, tất cả đều gặp nhau chạm tới ước vọng chung: cầu mong năm mới ấm no, hạnh phúc, mùa màng bội thu, cuộc sống bình an và nhiều may mắn.

Với Tết cổ truyền của người Xê Đăng ở làng Tu Tun, xã Trà Linh, “lễ là của gia chủ, hội là của cả làng”. Đây là một quan niệm mộc mạc nhưng sâu sắc. Chính sự sẻ chia ấy đã bồi đắp nên tinh thần cố kết cộng đồng bền chặt, được hun đúc và gìn giữ qua bao thế hệ ở núi Ngọc Linh, góp phần làm cho mùa xuân của quê hương, đất nước thêm đậm đà bản sắc.

MINH PHƯƠNG