Phát triển sâm Ngọc Linh trở thành "hạt nhân" ngành dược liệu

Khát vọng vươn tầm quốc tế

Không chỉ dừng lại ở giá trị của một loại dược liệu quý, sâm Ngọc Linh đang được nghiên cứu, khai thác theo hướng mở rộng chuỗi giá trị, từ nguồn gen, vùng nguyên liệu đến nghiên cứu hoạt chất, phát triển sản phẩm và thương mại hóa.

Được khoa học phát hiện vào năm 1973, sâm Ngọc Linh phân bố chủ yếu tại vùng núi Ngọc Linh nằm giáp ranh giữa Đà Nẵng với Quảng Ngãi, ở độ cao từ 1.500 đến 2.100m. Tại Hội thảo khoa học quốc tế “Sâm Ngọc Linh - Từ sản phẩm quốc gia tới thương hiệu toàn cầu”, các nhà khoa học công bố đã xác định 126 hợp chất trong cây sâm Ngọc Linh, trong đó có 87 hợp chất saponin.

Những kết quả nghiên cứu tiếp tục mở ra hướng khai thác mới đối với loại dược liệu đặc hữu này. Nhiều nhiệm vụ khoa học tập trung vào nhân giống, ứng dụng công nghệ sinh học, kỹ thuật canh tác, quản lý dịch hại, chiết xuất hoạt chất và phát triển sản phẩm.

Một số nghiên cứu đã hướng đến hoàn thiện quy trình chiết xuất hoạt chất, sản xuất thử nghiệm trà túi lọc, nước bổ dưỡng, thực phẩm chức năng và xây dựng tiêu chuẩn cơ sở cho các sản phẩm từ sâm Ngọc Linh.

Theo PGS-TS. Phạm Xuân Đà, Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, cần nhìn nhận sâm Ngọc Linh trong một chuỗi giá trị rộng hơn, thay vì chỉ xem đây là một loại nông sản hoặc nguồn nguyên liệu thô.

Xu hướng phát triển của ngành nhân sâm trên thế giới đang chuyển mạnh sang nghiên cứu, chiết xuất hoạt chất; sản xuất nguyên liệu sinh học có độ tinh sạch cao; phát triển thực phẩm chức năng, mỹ phẩm sinh học và các sản phẩm dược phẩm.

Đáng chú ý, nhiều quốc gia đã hình thành các trung tâm khoa học và đổi mới sáng tạo làm đầu mối nghiên cứu, chuẩn hóa chất lượng, phát triển sản phẩm và hỗ trợ doanh nghiệp. Kinh nghiệm phát triển ngành nhân sâm của Hàn Quốc là một trong những mô hình đáng tham khảo.

Từ thực tiễn đó, Đà Nẵng được đánh giá có lợi thế trong phát triển sâm Ngọc Linh không chỉ ở việc mở rộng diện tích vùng trồng mà còn ở năng lực nghiên cứu, ứng dụng công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Thành phố có thể tập trung vào nghiên cứu nguồn gen, tiêu chuẩn hóa nguyên liệu, đánh giá chất lượng, xây dựng cơ sở dữ liệu số và hệ thống truy xuất nguồn gốc; đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu tiền lâm sàng, lâm sàng, chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực cho ngành dược liệu.

Ở khâu kiểm soát chất lượng, ông Ngô Quế Phàm, Viện Nghiên cứu Kiểm nghiệm Dược phẩm Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, Trung Quốc, đề xuất tăng cường hợp tác trong kiểm nghiệm, kiểm soát chất lượng và quản lý truy xuất nguồn gốc.

Theo ông, mối quan hệ kết nghĩa giữa các địa phương có thể trở thành cầu nối để tăng cường giao lưu, kết nối doanh nghiệp, tổ chức hội thảo chuyên môn, qua đó thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực dược phẩm và dược liệu theo hướng thiết thực, hiệu quả.

Chia sẻ kinh nghiệm phát triển ngành nhân sâm Hàn Quốc, Giáo sư Yang Deok Chun, Giáo sư thỉnh giảng Trường Đại học Y học Cổ truyền Trường Xuân, Giám đốc Công ty SAEROM HANBANG PHARM Co., Ltd. (Hàn Quốc), cho rằng sự phát triển của ngành nhân sâm cần được đặt trong một hệ sinh thái đồng bộ.

Thành công của ngành nhân sâm Hàn Quốc được hình thành từ quá trình kết hợp lâu dài giữa tri thức truyền thống với nghiên cứu khoa học, công nghệ canh tác, kiểm soát chất lượng và phát triển thị trường.

Trong khi đó, ngành sâm Việt Nam, đặc biệt là các sản phẩm từ sâm Ngọc Linh, có tiềm năng lớn về sinh học và kinh tế nhưng quá trình phát triển theo hướng công nghiệp, đồng bộ và có tính hệ thống vẫn đang ở giai đoạn đầu.

Để khai thác hiệu quả tiềm năng, cần có sự liên kết giữa bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa quy trình canh tác, kiểm định chất lượng, nghiên cứu dược lý, chế biến công nghiệp và xây dựng thương hiệu.

Những nghiên cứu và kinh nghiệm quốc tế cho thấy, để sâm Ngọc Linh phát triển thành một ngành hàng có giá trị cao, cây sâm cần được đặt trong một chuỗi liên kết từ khoa học, công nghệ, sản xuất đến doanh nghiệp và thị trường.

"Hạt nhân" phát triển trung tâm công nghiệp dược liệu

Cùng với các nghiên cứu khoa học và kinh nghiệm quốc tế mở ra hướng phát triển mới cho sâm Ngọc Linh, Đà Nẵng đang từng bước cụ thể hóa định hướng này bằng chiến lược phát triển ngành dược liệu theo chuỗi giá trị.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Quang Bửu, thành phố đang từng bước hình thành chuỗi giá trị sâm Ngọc Linh và dược liệu, từ phát triển vùng nguyên liệu, nuôi trồng, sơ chế, chế biến sâu đến nghiên cứu, kiểm nghiệm, thương mại, xuất khẩu và phát triển du lịch dược liệu.

Theo định hướng đến năm 2030, tầm nhìn 2045 thành phố phát triển 100.000ha vùng sâm Ngọc Linh và dược liệu, gồm 17.000ha Sâm Ngọc Linh, 10.000ha Quế Trà My và 73.000ha các loại dược liệu khác.

Trong mô hình phát triển “1 trung tâm - 3 vùng động lực - 5 phân khu chức năng”, sâm Ngọc Linh được xác định là cây trồng chủ lực, giữ vai trò hạt nhân và là thương hiệu dẫn dắt chuỗi giá trị dược liệu.

Song song với việc mở rộng vùng nguyên liệu, thành phố đang tăng cường năng lực sản xuất và cung ứng giống.

Hiện có 18 tổ chức thuê môi trường rừng với tổng diện tích 343,88ha, trong đó đã trồng khoảng 51,93ha với số lượng ước tính hơn 1,7 triệu cây sâm Ngọc Linh. Bên cạnh đó, có 40 nhóm hộ với 533 hộ tại các xã Trà Linh, Trà Tập, Trà Leng, Trà Vân, Nam Trà My tham gia thuê môi trường rừng, tổng diện tích 464,63ha.

Trung tâm Phát triển sâm Ngọc Linh và Dược liệu hiện sản xuất khoảng 120.000 cây giống mỗi năm và định hướng nâng công suất lên 500.000 cây giống/năm vào năm 2030.

Ngày 31-7-2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt phương án nuôi, trồng, phát triển và thu hoạch cây dược liệu trong rừng tại xã Trà Linh và xã Trà Tập, với tổng diện tích 1.577,78ha.

Đặc biệt, dự án trồng sâm Ngọc Linh và Dược liệu của THACO AGRI có tổng vốn đầu tư 12.300 tỷ đồng triển khai tại Trà Linh và Trà Tập, phân kỳ thực hiện từ năm 2027 – 2032. Trong đó, năm 2026 - 2027 sẽ đầu tư hạ tầng, cơ sở vật chất, trồng 70 ha; năm 2028 - 2030 sẽ đầu tư hạ tầng, trồng 760 ha; năm 2031-2032 sẽ đầu tư hạ tầng, trồng 320 ha. Đây là dự án phát triển sâm Ngọc Linh quy mô nhất từ trước tới nay, góp phần phát triển thương hiệu sâm Ngọc Linh trên thị trường quốc tế.

Cùng với phát triển vùng nguyên liệu, không gian cho công nghiệp chế biến dược liệu cũng đang từng bước được mở rộng.

Tại Khu kinh tế mở Chu Lai, hiện có 2 dự án dược liệu với tổng vốn đầu tư 334 tỷ đồng, gồm Nhà máy chế biến dược liệu Sâm Sâm với tổng vốn 100 tỷ đồng và Nhà máy dược phẩm dược liệu Hương Quế Nam với tổng vốn 234 tỷ đồng, dự kiến khởi công trong quý III-2026.

Ngoài ra, 8 khu công nghiệp đã được chấp thuận chủ trương đầu tư có quy hoạch ngành nghề thu hút đầu tư trong lĩnh vực dược liệu.

Hoạt động quảng bá và phát triển thị trường cũng ghi nhận những kết quả bước đầu. Trong chương trình quảng bá sâm Ngọc Linh và dược liệu diễn ra tháng 7-2026 tại khu vực trung tâm thành phố, 47 gian hàng bán được khoảng 52kg sâm Ngọc Linh, với giá bình quân khoảng 65 triệu đồng/kg.

Lễ hội Sâm Ngọc Linh và Dược liệu quốc tế Đà Nẵng 2026 diễn ra từ ngày 1 đến 3-8 với hơn 80 gian hàng, gần 100 đại biểu quốc tế và thu hút hàng nghìn lượt người tham quan. Doanh thu từ hoạt động giới thiệu, kinh doanh sâm Ngọc Linh và dược liệu ước đạt khoảng 12 tỷ đồng.

Những hoạt động này cho thấy chuỗi giá trị sâm Ngọc Linh đang từng bước được mở rộng, từ vùng trồng, nghiên cứu khoa học, sản xuất, chế biến đến hoạt động thương mại và tiếp cận thị trường quốc tế.

Thời gian tới, thành phố tiếp tục hoàn thiện và phát triển vùng nguyên liệu; từng bước áp dụng tiêu chuẩn GACP-WHO; đầu tư các cơ sở sơ chế, thu mua, bảo quản và chế biến dược liệu.

Các nhiệm vụ khoa học - công nghệ về giống, nuôi cấy mô, di thực, chế biến sâu và phát triển sản phẩm tiếp tục được đẩy mạnh. Đồng thời, thành phố đầu tư hạ tầng kết nối vùng trồng với các cơ sở sơ chế, chế biến; phát triển chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, bảo hộ thương hiệu và xúc tiến thương mại quốc tế.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Quang Bửu cho biết, thành phố sẽ tập trung phát triển vùng nguyên liệu; đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ; phát triển giống, nuôi cấy mô, chế biến sâu và các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Cùng với đó là tăng cường kiểm định chất lượng, truy xuất nguồn gốc, xây dựng và phát triển thương hiệu, mở rộng hoạt động xúc tiến thương mại quốc tế.

Từ mục tiêu phát triển 17.000ha sâm Ngọc Linh trong tổng quy hoạch 100.000ha vùng sâm Ngọc Linh và dược liệu đến năm 2030, đến mô hình “1 trung tâm - 3 vùng động lực - 5 phân khu chức năng”, Đà Nẵng đang định hình hướng phát triển sâm Ngọc Linh theo chuỗi giá trị, gắn phát triển vùng nguyên liệu với khoa học, công nghệ, chế biến và thị trường.

Theo hướng đi này, sâm Ngọc Linh không chỉ được khai thác từ giá trị của một loại dược liệu đặc hữu mà còn được kỳ vọng trở thành "hạt nhân" thúc đẩy, dẫn dắt sự hình thành và phát triển ngành công nghiệp dược liệu, tạo thêm dư địa cho nghiên cứu khoa học, đầu tư, sản xuất và mở rộng thị trường trong nước, quốc tế.

PHƯƠNG THUẬN- MAI QUANG