Gen Z - Kỳ 3: Gen Z giữa “ma trận” thông tin trên mạng xã hội

Mỗi ngày, chiếc điện thoại của anh Hoàng Văn Ban (sinh năm 1997, trú phường Hải Châu) có thể đưa đến hàng loạt thông tin mới, từ những sự kiện thời sự đang được quan tâm đến các câu chuyện đời sống, kiến thức và xu hướng trên mạng xã hội.

Chỉ cần vài thao tác, một sự việc vừa xảy ra ở nơi khác đã có thể xuất hiện trên màn hình, đi kèm những lời bình luận, đánh giá từ nhiều phía.

Với chị Nguyễn Khánh Thảo Oanh (sinh năm 1997, trú phường Thanh Khê), mạng xã hội là kênh cập nhật tin tức, kết nối bạn bè và tiếp cận những vấn đề đang diễn ra trong đời sống. Tuy nhiên, sự thuận tiện ấy cũng đặt ra yêu cầu phải tỉnh táo trước những nội dung xuất hiện trên bảng tin, nhất là khi thông tin thật, giả ngày càng khó phân biệt.

Mạng xã hội đang làm thay đổi cách người trẻ tiếp nhận thông tin. Thay vì phụ thuộc vào những kênh truyền thống, Gen Z có thể chủ động tìm kiếm tin tức, theo dõi nhiều nguồn, trao đổi quan điểm và tiếp cận những kiến thức phục vụ học tập, công việc. Các nền tảng số cũng tạo điều kiện để người trẻ tham gia hoạt động cộng đồng, chia sẻ kinh nghiệm và lan tỏa những giá trị tích cực.

​​​​​​Tuy nhiên, lượng thông tin lớn không đồng nghĩa với việc người dùng có được nhận thức đầy đủ về một vấn đề. Trên cùng một bảng tin, thông tin từ cơ quan báo chí, cơ quan chức năng có thể xuất hiện bên cạnh những bài đăng cá nhân, nội dung giật gân hoặc nhận định chưa có căn cứ.

Ranh giới giữa sự thật và suy diễn đôi khi bị che khuất bởi hình ảnh bắt mắt, tiêu đề gây tò mò hay lượng tương tác cao.

Đáng lo ngại hơn, sự phát triển của AI đang khiến việc tạo dựng và chỉnh sửa nội dung trở nên dễ dàng hơn. Công nghệ có thể hỗ trợ sản xuất những hình ảnh, video, giọng nói tổng hợp có độ chân thực cao.

Khi bị lợi dụng, các công cụ này có thể tạo ra phát ngôn giả, khiến một người dường như nói những điều họ chưa từng nói, hoặc dựng nên những tình huống chưa từng xảy ra.

Theo anh Hoàng Văn Ban, người trẻ cần thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin theo hướng chủ động kiểm tra, thay vì tin ngay vào những nội dung xuất hiện nhiều lần trên mạng xã hội.

“Với người trẻ, mạng xã hội gần như đã trở thành một phần của cuộc sống hằng ngày. Chỉ cần mở điện thoại là có thể cập nhật rất nhiều thông tin. Nhưng càng có nhiều thông tin, mình càng thấy cần phải tỉnh táo khi tiếp nhận”, anh Ban chia sẻ.

Anh Ban cho rằng, khi gặp thông tin đáng chú ý, nhất là những nội dung liên quan đến thời sự hoặc các vấn đề xã hội, người dùng cần tìm hiểu nguồn đăng tải, đối chiếu với thông tin từ các cơ quan báo chí chính thống và cơ quan chức năng trước khi đưa ra nhận xét.

Đối với chị Thảo Oanh, thách thức lớn của người dùng hiện nay là giữ được sự tỉnh táo giữa những luồng thông tin liên tục xuất hiện, nhất là khi một nội dung đang thu hút sự chú ý của đông đảo cộng đồng mạng.

“Khó khăn lớn nhất khi sử dụng mạng xã hội hiện nay không phải là thiếu thông tin, mà là có quá nhiều thông tin xuất hiện cùng lúc, trong đó không phải nội dung nào cũng đáng tin cậy. Nếu không tỉnh táo, mình rất dễ bị cuốn theo số đông mà quên mất rằng điều quan trọng nhất vẫn là thông tin đó có chính xác hay không”, chị Oanh chia sẻ.

Theo chị Oanh, khi gặp một nội dung gây chú ý hoặc có nhiều ý kiến trái chiều, người dùng cần xem xét nguồn đăng tải, tìm hiểu thông tin ban đầu và đối chiếu với những nguồn đáng tin cậy. Nếu chưa đủ căn cứ, việc chưa chia sẻ là lựa chọn cần thiết để tránh vô tình phát tán thông tin sai lệch.

​​​​​​Thực tế, thông tin sai lệch không phải lúc nào cũng bắt đầu từ chủ ý lừa dối. Có người chia sẻ vì tin vào lời kể của bạn bè, có người muốn cảnh báo cộng đồng nhưng chưa kiểm tra đầy đủ, cũng có người chỉ chú ý đến tiêu đề mà bỏ qua nội dung.

Tuy nhiên, dù xuất phát từ động cơ nào, hành vi phát tán thông tin thiếu kiểm chứng vẫn có thể gây ra những hệ quả khó lường. Trong khi đó, việc đính chính thường khó theo kịp tốc độ lan truyền ban đầu, nhất là khi thông tin đã được sao chép, đăng tải lại trên nhiều nền tảng.

Bởi vậy, trước một nội dung bất thường, người dùng cần tự đặt ra những câu hỏi căn bản: Ai là người cung cấp thông tin? Nguồn ban đầu ở đâu? Có cơ quan hoặc nguồn đáng tin cậy xác nhận hay không? Hình ảnh, video có phản ánh đúng thời gian, địa điểm của sự việc? Việc chia sẻ có thể gây ảnh hưởng đến ai?

Khi chưa tìm được câu trả lời thỏa đáng, lựa chọn an toàn là chưa phát tán thông tin. Nếu phát hiện nội dung sai lệch, người dùng có thể phản hồi bằng dữ kiện đã được xác minh hoặc sử dụng chức năng báo cáo của nền tảng khi cần thiết. Quan trọng hơn, cần phân biệt giữa phản biện và công kích, giữa góp ý có căn cứ và quy kết theo cảm tính.

Không gian mạng tạo điều kiện để người trẻ bày tỏ quan điểm, tham gia thảo luận những vấn đề chung. Nhưng quyền lên tiếng không đồng nghĩa với việc có thể tùy tiện phát ngôn, xúc phạm người khác hoặc công khai thông tin riêng tư. Bảo vệ sự thật cũng không thể được thực hiện bằng những hành vi thiếu căn cứ tương tự.

Khả năng nhận diện thông tin không thể chỉ trông chờ vào kinh nghiệm tự tích lũy của mỗi cá nhân. Trong môi trường số biến đổi nhanh chóng, gia đình, nhà trường, cơ quan báo chí và các tổ chức xã hội đều có vai trò giúp người trẻ hình thành phương pháp tiếp cận thông tin có căn cứ.

Từ góc độ giáo dục, cô Võ Lê Minh Anh, giáo viên Trường THPT Nguyễn Văn Thoại cho rằng, thách thức đối với học sinh hiện nay không chỉ là tiếp nhận lượng thông tin lớn, mà còn là khả năng tự đánh giá trước những nội dung được trình bày ngày càng đa dạng, phức tạp trên môi trường số.

Theo cô Minh Anh, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) mang đến nhiều công cụ hữu ích cho học tập, nhưng cũng khiến việc tạo dựng hình ảnh, video, giọng nói giả mạo trở nên dễ dàng hơn.

Tuy nhiên, AI không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến thông tin sai lệch. Những thủ đoạn cắt ghép hình ảnh, trích dẫn thiếu bối cảnh, sử dụng lại video cũ hoặc cố tình diễn giải sai sự việc vẫn có thể khiến người xem hiểu nhầm nếu không kiểm tra nguồn gốc.

Theo cô, việc giáo dục kỹ năng số cần gắn với những tình huống thực tế, giúp học sinh hiểu rõ vì sao một thông tin có thể sai lệch, cách kiểm tra nguồn gốc và hệ quả khi phát tán nội dung chưa được xác minh.

Điều quan trọng hơn cả là hình thành tư duy độc lập, để học sinh không tiếp nhận thông tin một cách thụ động, cũng không vội vàng bác bỏ những điều trái với suy nghĩ của mình khi chưa tìm hiểu đầy đủ căn cứ.

​​​​​​Vai trò của gia đình cũng không kém phần quan trọng. Sự đồng hành của cha mẹ, việc trao đổi thẳng thắn về những nội dung con tiếp xúc trên mạng và khả năng cùng nhau kiểm tra thông tin sẽ tạo nên môi trường học tập gần gũi.

Nếu chỉ cấm đoán hoặc quy kết, người trẻ có thể tìm cách né tránh thay vì chủ động chia sẻ những vấn đề mình gặp phải. Ngược lại, khi được hướng dẫn cách đặt câu hỏi và tự đánh giá, các em có cơ hội hình thành năng lực lựa chọn độc lập.

Cùng với giáo dục, báo chí chính thống có trách nhiệm cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, dễ tiếp cận và có khả năng giải thích những vấn đề công chúng quan tâm.

Trong môi trường mà nội dung ngắn, nhanh và giàu cảm xúc chiếm ưu thế, thông tin chính thống cần tiếp tục đổi mới phương thức thể hiện để đến gần hơn với người trẻ, nhưng không đánh đổi tính xác thực lấy sự chú ý nhất thời.

Những bản tin ngắn, video giải thích, đồ họa dữ liệu hay các sản phẩm truyền thông trên nền tảng số có thể giúp người trẻ tiếp cận thông tin thuận tiện hơn. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi vẫn nằm ở độ tin cậy, khả năng kiểm chứng và trách nhiệm với công chúng.

Ở chiều ngược lại, chính người trẻ có thể trở thành lực lượng lan tỏa thông tin tích cực. Với khả năng tiếp cận công nghệ, sự nhanh nhạy trong sáng tạo nội dung và mạng lưới kết nối rộng, Gen Z có điều kiện giới thiệu những sáng kiến hữu ích, chia sẻ kiến thức, quảng bá hình ảnh quê hương, tham gia hoạt động thiện nguyện và kết nối các nguồn lực hỗ trợ cộng đồng.

​​​​​Đối với Đà Nẵng, việc người trẻ chủ động giới thiệu những nét đẹp văn hóa, cảnh quan, con người, các hoạt động vì cộng đồng hay sáng kiến phục vụ đời sống có thể góp phần làm phong phú hình ảnh thành phố trên không gian mạng.

Những nội dung được xây dựng từ trải nghiệm thực tế, thông tin rõ ràng và cách thể hiện có trách nhiệm không chỉ tạo sức lan tỏa mà còn giúp công chúng có thêm góc nhìn tích cực về địa phương.

Tuy nhiên, lan tỏa điều tốt không đồng nghĩa với việc chỉ chia sẻ những câu chuyện dễ tạo cảm xúc. Một nội dung có ích còn cần bảo đảm tính chính xác, tôn trọng quyền riêng tư và tránh khai thác hoàn cảnh của người khác để thu hút tương tác.

Khi tham gia hoạt động cộng đồng, người trẻ cần cân nhắc cách sử dụng hình ảnh, thông tin cá nhân và tác động của việc công khai một câu chuyện lên những người liên quan.

Từ việc chia sẻ một nguồn tin đáng tin cậy đến việc lên tiếng trước thông tin sai lệch, mỗi hành động đều góp phần định hình môi trường số. Không gian mạng sẽ khó trở nên lành mạnh hơn nếu người dùng chỉ chờ các cơ quan chức năng xử lý tin giả mà không tự điều chỉnh thói quen tiếp nhận và phát tán thông tin của mình.

Gen Z đang trưởng thành trong thời đại mà khả năng kết nối gần như không có giới hạn. Nhưng kết nối nhanh không đồng nghĩa với hiểu biết đầy đủ; tiếp cận nhiều không đồng nghĩa với nhận thức đúng.

Điều người trẻ cần không phải là đứng ngoài dòng chảy thông tin, mà là đủ bản lĩnh để không bị cuốn theo những nội dung thiếu căn cứ, đủ tỉnh táo để nhận ra sự khác biệt giữa dữ kiện và suy diễn, đủ trách nhiệm để biết khi nào nên lên tiếng và khi nào cần dừng lại.

Khi mỗi người biết kiểm chứng trước khi tin, cân nhắc trước khi chia sẻ và tôn trọng sự thật trong từng hành vi trực tuyến, không gian mạng mới có thể trở thành nơi tri thức được lan tỏa, những giá trị tích cực được bồi đắp và cộng đồng được kết nối bằng sự hiểu biết thay vì những ngộ nhận.

CỔNG TTĐT TP