Hồi sinh dấu tích cảng thị cổ Trung Phường

“Hải phố” bên dòng Thu Bồn

Nằm khuất dưới doi cát ven biển, bên hữu ngạn hạ lưu sông Thu Bồn, cách Cửa Đại chưa đầy hai cây số, vùng đất từng là Trung Phường xưa nay chỉ còn là một xóm chài nhỏ thuộc xã Duy Nghĩa. Ít ai hình dung nơi đây từng là một cảng thị sầm uất - một “Hải phố” - giữ vai trò vệ tinh và có phần là tiền thân của thương cảng Hội An, đồng thời là điểm trung chuyển trên Con đường tơ lụa trên biển.

Cảng thị cổ Trung Phường xưa nằm trên dải đất ven biển nay thuộc địa bàn xã Duy Nghĩa, ở hữu ngạn hạ lưu sông Thu Bồn, gần cửa Đại Chiêm - nơi dòng sông đổ ra Biển Đông. Vị trí tiếp giáp giữa đường thủy nội địa và tuyến hàng hải ven biển đã đưa Trung Phường trở thành đầu mối trung chuyển quan trọng, kết nối nguồn sản vật từ vùng trung du, miền núi với các tuyến thương mại trên biển; đồng thời là một mắt xích trong không gian giao thương gắn với Trà Kiệu, Mỹ Sơn, Hội An và Cù Lao Chàm.

Đại Nam nhất thống chí, quyển 5, mục cửa Tấn, có ghi rằng: “Cửa Tấn Đại Chiêm rộng 160 trượng, khi nước lên sâu sáu thước, nước ròng sâu bốn thước năm tấc, làm chỗ cho ghe thuyền Nam - Bắc đến tụ hội”. Cửa Đại Chiêm đó chính là chỗ Trung Phường một thuở.

Các kết quả khảo cổ học cho thấy từ thời văn hóa Sa Huỳnh, vùng Thu Bồn đã tồn tại những cộng đồng cư dân có trình độ phát triển cao, tham gia vào các hoạt động trao đổi hàng hóa rộng khắp. Đến thời Champa, mạng lưới ấy ngày càng định hình rõ nét, tạo nên một không gian kinh tế, văn hóa và giao thương thống nhất.

Trong cấu trúc đó, Trà Kiệu, Mỹ Sơn và Trung Phường đảm nhận những vai trò khác nhau nhưng có mối liên hệ mật thiết. Trà Kiệu - Simhapura là trung tâm chính trị ở vùng trung lưu; Mỹ Sơn là trung tâm tôn giáo tại thượng lưu; còn khu vực cửa Đại Chiêm - Trung Phường giữ vai trò cửa ngõ giao thương đường biển. Hàng hóa và sản vật từ vùng nội địa theo sông đổ về cửa biển; từ đây, tàu thuyền đưa đến những thị trường xa hơn. Ở chiều ngược lại, hàng hóa, kỹ thuật, tôn giáo và những ảnh hưởng văn hóa từ Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Tây Á theo các đoàn thương thuyền đi sâu vào đất liền.

Những dấu tích còn lại phần nào cho thấy tính chất giao thương và giao thoa văn hóa của vùng cảng thị. Tại khu vực nền “phố” xưa, nhiều mảnh gốm, gạch cổ và đồ dùng sinh hoạt từng được phát hiện. Đáng chú ý là sự hiện diện của các dòng gốm Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản cùng những hiện vật có nguồn gốc khác nhau. Đây là chỉ dấu cho thấy vùng cửa biển này từng nằm trong một mạng lưới trao đổi rộng lớn, chứ không chỉ là điểm cư trú của một cộng đồng khép kín.

Hệ thống giếng cổ trên các doi cát cũng là dấu vết đáng chú ý. Được xây dựng bằng kỹ thuật phù hợp với vùng ven biển, những giếng nước không chỉ phục vụ đời sống dân cư mà còn có thể từng cung cấp nước ngọt cho các đoàn thuyền viễn dương. Trong thời kỳ hàng hải phụ thuộc vào gió mùa, tàu buôn thường phải neo đậu nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng để chờ đổi gió. Nguồn nước ngọt, nơi trú bão, sửa chữa thuyền và bổ sung lương thực là những điều kiện thiết yếu để một cảng biển tồn tại.

Tại Tọa đàm “Bảo tồn và phát huy giá trị cảng thị cổ Trung Phường gắn với phát triển du lịch văn hóa vùng Đông Nam Đà Nẵng”, TS. Hà Thị Sương (Bảo tàng Đà Nẵng) cho biết, chùa Thanh Lương là một lớp trầm tích khác trong không gian ấy. Những viên gạch Chăm, lanh tô đá, tượng Vishnu cùng hệ thống tượng thờ có chất liệu, phong cách khác nhau được lưu giữ tại chùa cho thấy sự đan xen giữa tín ngưỡng bản địa với Hindu giáo, Phật giáo và văn hóa của các cộng đồng thương nhân. Ngôi chùa không chỉ là địa điểm sinh hoạt tâm linh của cư dân mà còn gợi mở dấu vết về một cảng thị từng đón nhận những con người đến từ nhiều vùng văn hóa.

Theo biên soạn của thầy giáo Nguyễn Hữu Hưng, Hiệu trưởng Trường THPT Hồ Nghinh (xã Duy Nghĩa): Bên cạnh các di vật khảo cổ, ký ức dân gian cũng lưu lại bóng dáng của Trung Phường xưa. Câu ca dao địa phương “Nói ra cho chị em nghe / Tôi đi bán mắm Cửa Khe, Trung Phường” cùng những câu chuyện truyền đời về tàu buôn, bến nước, ghe bầu và hoạt động mua bán cho thấy địa danh này từng có vị trí đáng kể trong đời sống của cư dân vùng cửa sông. Bàu Trung Phường được cho là dấu vết của một âu thuyền đã bị bồi lấp; còn tổ hợp nền “phố”, giếng nước, bến thuyền và khu mộ cổ phác ra hình hài của một không gian cảng thị từng hiện hữu.

Sự hưng thịnh và suy tàn của Trung Phường đều gắn với dòng Thu Bồn. Chính dòng sông mang phù sa, lưu thông hàng hóa và cư dân đến vùng cửa biển, nhưng cũng liên tục đổi dòng, bồi lấp luồng lạch và cuốn trôi nhiều phần đất ven bờ. Qua thời gian, cửa nước bị thu hẹp, âu thuyền và bến bãi dần chìm dưới cát; hoạt động giao thương chuyển sang Hội An ở bờ đối diện, nơi về sau phát triển thành một thương cảng lớn. Đến khoảng thế kỷ XVIII - XIX, Trung Phường mất dần vai trò cảng thị, để lại những nền móng, giếng cổ, mảnh gốm và ký ức về một “Hải phố” từng sầm uất cuối dòng Thu Bồn.

Dòng sông đã thay đổi, cảng thị bị cát vùi lấp, nhưng Trung Phường không hoàn toàn biến mất. Dấu vết của một thời giao thương vẫn còn trong lòng đất, trong địa danh, trong các bàu nước, giếng cổ, ngôi chùa và ký ức của cộng đồng cư dân ven biển. Điều cần thiết lúc này không phải là phục dựng một đô thị cổ theo trí tưởng tượng, mà là nhận diện đúng giá trị, giải mã những lớp trầm tích còn lại và đưa câu chuyện ấy trở về với đời sống đương đại.

Đánh thức di sản Trung Phường

Trong tham luận, TS. Hà Thị Sương chỉ rõ, “đánh thức” Trung Phường không nên dừng ở việc khoanh vùng từng điểm di tích riêng lẻ mà cần quản lý toàn bộ không gian di sản. Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng khi vùng Đông Nam Đà Nẵng đang đứng trước quá trình đầu tư hạ tầng, đô thị hóa và phát triển dịch vụ, du lịch. Nếu việc nhận diện và bảo vệ các tầng văn hóa không được tiến hành sớm, nhiều dấu tích còn nằm dưới lòng đất sẽ khó được khảo sát đầy đủ. Chỉ khi đặt các yếu tố ấy trong mối liên hệ tổng thể, diện mạo và tầm vóc của Trung Phường xưa mới được nhận diện rõ hơn.

Việc cần làm trước tiên là xây dựng một chương trình nghiên cứu tổng thể, có sự tham gia của các ngành khảo cổ học, lịch sử, địa chất, địa mạo, văn hóa dân gian, quy hoạch và du lịch. Các đợt khảo sát, khai quật cần được mở rộng; hiện vật phải được kiểm kê, giám định; tư liệu và ký ức của những người cao tuổi cần được sưu tầm trước khi mai một.

Cùng với đó, cần số hóa dữ liệu, lập bản đồ di sản, nhận diện phạm vi không gian liên quan từ Cửa Đại, An Lương, Thuận Trì đến Bàu Ấu, Khe Thủy, chùa Thanh Lương và các dấu tích Champa lân cận.

Kết quả nghiên cứu phải được chuyển hóa thành căn cứ cho quy hoạch. Những khu vực có khả năng lưu giữ tầng văn hóa khảo cổ cần được xác định để có biện pháp bảo vệ phù hợp. Bảo tồn không thể là công việc xử lý sau khi dự án đã hình thành, mà phải trở thành một nội dung ngay từ quá trình xây dựng quy hoạch phân khu, quy hoạch hạ tầng và định hướng phát triển du lịch của vùng Đông Nam thành phố.

Đồng quan điểm, nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử thành phố, cho rằng một vấn đề không thể tách rời là tình trạng sạt lở, xâm thực bờ biển.

Trung Phường xưa từng bị bồi lấp và xói lở bởi những biến động của dòng sông, cửa biển; ngày nay, khu vực ven biển tiếp tục chịu tác động của sóng lớn và biến đổi khí hậu. Vì vậy, bảo vệ di sản phải đi cùng giải pháp chống sạt lở, phục hồi hệ sinh thái ven biển, giữ gìn cảnh quan cồn - bàu và bảo đảm an toàn cho đời sống người dân. Đây không chỉ là điều kiện để bảo vệ những dấu tích còn lại mà còn là nền tảng của mọi dự án du lịch bền vững.

Nhà nghiên cứu Võ Văn Thắng (nguyên Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm) đề xuất xây dựng “Không gian ký ức ghe bầu”, lấy loại thuyền từng gắn với hoạt động giao thương ven biển làm hình ảnh kể chuyện. Cùng với đó, các giá trị đang hiện diện trong đời sống như nghề biển, chợ cá, mắm Trung Phường - Cửa Khe, lễ cầu ngư, tín ngưỡng thờ cá Ông, câu hò biển và ẩm thực bản địa có thể trở thành chất liệu cho những sản phẩm trải nghiệm. Điểm cốt lõi là không biến sinh hoạt của người dân thành những màn trình diễn khiên cưỡng, mà để du khách tiếp cận đời sống thật, câu chuyện thật và ký ức thật của vùng đất.

Theo giảng viên Ngô Thị Hường (Trường Đại học Sư phạm, ĐHĐN), sản phẩm du lịch tại đây có thể phát triển theo ba hướng: diễn giải di sản; trải nghiệm văn hóa biển gắn với cộng đồng; liên kết với các điểm đến trong vùng.

Cách làm phù hợp là bắt đầu từ những hạng mục khả thi, chi phí vừa phải, thử nghiệm từng sản phẩm rồi mới mở rộng, tránh đầu tư quy mô lớn khi cơ sở khoa học, nhu cầu thị trường và năng lực vận hành chưa được xác định đầy đủ.

Quan trọng hơn, Trung Phường cần được đặt trong tổng thể không gian văn hóa dọc lưu vực Thu Bồn. Một tuyến di sản có thể bắt đầu từ Mỹ Sơn - trung tâm tôn giáo Champa, đi qua Trà Kiệu - trung tâm chính trị, xuôi về vùng cảng thị Trung Phường, kết nối Hội An, Cửa Đại và Cù Lao Chàm. Tuyến đường ấy tái hiện hành trình của hàng hóa, cư dân, tín ngưỡng và những luồng giao lưu văn hóa từng vận động từ miền núi xuống đồng bằng, từ sông ra biển.

Trong mối liên kết này, Trung Phường không cần trở thành một “Hội An thứ hai”. Sức hấp dẫn của vùng đất nằm ở sự khác biệt: một cảng thị đã bị vùi lấp, được kể lại qua khảo cổ học, cảnh quan cửa sông, văn hóa biển và ký ức cộng đồng. Trung Phường có thể bổ sung một điểm dừng mới cho hành trình di sản, kéo dài thời gian lưu trú của du khách, mở rộng không gian du lịch sang bờ nam Thu Bồn và góp phần phân bổ dòng khách hợp lý hơn trong toàn vùng.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi, mục tiêu không chỉ là bảo tồn một địa điểm khảo cổ mà phải xây dựng một không gian văn hóa sống, nơi lịch sử tiếp tục được kể bằng khoa học, giáo dục, du lịch và sự sáng tạo.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi định hướng cần tiếp tục khảo cổ, sưu tầm tư liệu để hoàn thiện cơ sở khoa học; gắn bảo tồn với quy hoạch, giáo dục, chuyển đổi số và phát triển du lịch; hình thành các tuyến trải nghiệm kết nối Trung Phường với Hội An, Mỹ Sơn, Cù Lao Chàm cùng các điểm đến ven sông Thu Bồn. Đặc biệt, người dân phải giữ vai trò chủ thể, vừa là người gìn giữ, kể lại câu chuyện di sản, vừa trực tiếp tham gia sáng tạo sản phẩm và thụ hưởng thành quả từ quá trình bảo tồn.

“Đó cũng là con đường để Trung Phường trở lại, không phải bằng việc dựng lên một phố cảng giả cổ, mà bằng tri thức khoa học, bằng những chính sách thận trọng và bằng sự tham gia của cộng đồng. Khi những dấu tích rời rạc được kết nối thành một câu chuyện hoàn chỉnh, cảng thị từng chìm dưới cát sẽ có một đời sống mới trong không gian văn hóa, lịch sử và du lịch của thành phố”, Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh.

Bí thư Đảng ủy xã Duy Nghĩa Nguyễn Văn Hòa bày tỏ mong muốn, xa hơn, Trung Phường có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược xây dựng Đà Nẵng thành “Thành phố di sản - sáng tạo - giàu bản sắc”. Khi Hội An đã trở thành thương hiệu toàn cầu, việc đánh thức những lớp trầm tích lịch sử ở hữu ngạn Cửa Đại sẽ góp phần hoàn thiện bức tranh văn hóa của toàn vùng.

Di sản chỉ thực sự sống khi trở thành một phần của đời sống đương đại. Với Trung Phường, bảo tồn không phải là giữ nguyên những gì còn sót lại, mà là khơi dậy ký ức lịch sử, chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển.

Từ những cánh buồm từng xuôi ngược trên cửa Đại Chiêm đến những mảnh gốm còn nằm sâu trong lòng đất là một khoảng cách dài của lịch sử. Hồi sinh Trung Phường chính là nối lại khoảng cách ấy, để một mắt xích từng bị lãng quên trở về đúng vị trí trong dòng chảy di sản Thu Bồn và trở thành nguồn lực cho sự phát triển của vùng Đông Nam Đà Nẵng.

Trung Phường không thể trở lại với dáng hình của một cảng thị xưa, nhưng những giá trị từng làm nên sức sống của vùng đất này vẫn có thể được hồi sinh bằng khảo cổ học, bằng ký ức cộng đồng và một cách làm bài bản, thận trọng. Khi các dấu tích được nhận diện đầy đủ, đặt trong mối liên kết với Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Hội An, Cù Lao Chàm và toàn lưu vực Thu Bồn, Trung Phường sẽ không còn là một địa danh chìm khuất dưới cát, mà trở thành một phần sống động của không gian di sản thành phố.

Đánh thức Trung Phường, vì thế, không chỉ là tìm lại dấu xưa, mà còn là trao cho di tích một đời sống mới, để lịch sử được tiếp tục kể, người dân được hưởng lợi và vùng Đông Nam Đà Nẵng có thêm một điểm tựa văn hóa cho hành trình phát triển bền vững.

MAI CHI