Nguy cơ “loạn” chân dung danh nhân từ AI

Khi trí tuệ nhân tạo “thay áo” cho tư liệu gốc

Trong kho tàng di sản lịch sử Việt Nam, cụ Huỳnh Thúc Kháng, vị chí sĩ yêu nước kiệt xuất, Quyền Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, hiện lên qua các bức ảnh tư liệu với ánh mắt kiên định, cặp kính tròn quen thuộc cùng thần thái ung dung, khắc khổ mà quật cường của một nhà nho canh tân.

Tuy nhiên, trong thời gian qua, bên cạnh các đơn vị tôn trọng nguyên bản hoặc tô màu ảnh tư liệu chuẩn xác, không ít thiết kế đã lựa chọn các giải pháp “AI hóa”. Qua các bộ lọc của phần mềm đồ họa, gương mặt cụ Huỳnh Thúc Kháng bị biến đổi đáng kể, có nơi đường nét bị làm mịn quá đà khiến gương mặt mất đi tính chân thực; có nơi cặp kính tròn lịch sử biến thành gọng kính hiện đại; có nơi ánh mắt và thần thái bị bóp méo, làm mất đi khí tiết vốn có của một bậc sĩ phu. Mỗi địa phương, mỗi trang tin lại chọn một “phiên bản AI” khác nhau, tạo nên sự thiếu thống nhất nghiêm trọng trên không gian mạng.

Hiện tượng này nếu không có giải pháp thì sẽ không chỉ dừng lại ở trường hợp cụ Huỳnh Thúc Kháng. Với sự phát triển thần tốc của các công cụ tạo ảnh tự do (Generative AI), chỉ cần một vài thao tác nhập câu lệnh đơn giản, bất kỳ ai cũng có thể tạo ra vô số bức ảnh “danh nhân” chỉ trong vài giây. Chính sự dễ dãi này đang vô tình bào mòn tính xác thực của ký ức lịch sử.

Các hệ lụy nghiêm trọng từ “ma trận” chân dung AI

Chân dung nhân vật lịch sử là di sản thị giác gắn liền với ký ức cộng đồng. Khi người dùng tìm kiếm thông tin về cụ Huỳnh Thúc Kháng (hay các nhân vật tiêu biểu khác) và nhận về hàng chục gương mặt giả lập khác nhau, người dùng dễ rơi vào ma trận không biết đâu là diện mạo thật. Sự tiếp xúc lâu dài với các sản phẩm hư cấu sẽ dần lấn át và xóa mờ hình ảnh chân thực trong tâm trí công chúng.

Mỗi bức ảnh tư liệu đều mang hơi thở thời đại. Nếp nhăn, ánh mắt hay thần thái của cụ Huỳnh Thúc Kháng trong ảnh chụp thực tế phản ánh đúng cuộc đời gian khổ nhưng lẫm liệt của cụ. AI khi tạo hình thường có xu hướng “mỹ hóa” hoặc “mô hình hóa” gương mặt theo thuật toán đồ họa, làm mất đi sự tôn nghiêm và tính lịch sử vốn có.

Khi các ấn phẩm truyền thông sử dụng ảnh AI không chuẩn xác, các máy tìm kiếm và chính các mô hình AI sẽ tiếp tục “học” từ nguồn dữ liệu sai lệch này. Vòng lặp ấy sẽ khiến dữ liệu gốc bị lấn át hoàn toàn bởi hàng triệu ảnh giả lập, dẫn đến tình trạng “tam sao thất bản” không thể đảo ngược trên môi trường số.

Tự ý vẽ lại hay biến tấu gương mặt danh nhân khi đã có ảnh chụp gốc rõ ràng là hành vi thiếu cẩn trọng đối với lịch sử (trừ trường hợp minh họa nghệ thuật thì có thể chấp nhận trong một giới hạn cho phép). Sự tiện lợi trong thiết kế đồ họa không thể thay thế cho tinh thần tôn trọng sự thật khách quan.

Cần chuẩn hóa và quản lý hình ảnh danh nhân trên không gian mạng

Thiết nghĩ, để chấm dứt tình trạng “loạn nhận diện” chân dung gốc (bao gồm ảnh chụp và tranh vẽ/tượng điêu khắc đối với các nhân vật lịch sử giai đoạn trước khi có nhiếp ảnh) của nhân vật lịch sử, cần một mô hình quản lý và thực thi đồng bộ dựa trên quy chuẩn “1 nguồn - 3 cấp - 2 dấu”.

“1 nguồn”: Tập trung xây dựng kho dữ liệu quốc gia về hình ảnh danh nhân lịch sử do cơ quan chức năng chủ trì, công khai trực tuyến để cơ quan báo chí, đoàn thể và nhà thiết kế khai thác miễn phí.

“3 cấp” trong phân quyền thực thi: Cấp 1 (trung ương), giao một cơ quan lưu trữ quốc gia chủ trì, phối hợp các cơ quan chuyên môn rà soát, thẩm định và công bố bộ ảnh gốc kèm các bản phục dựng màu chuẩn hóa. Cấp 2 (địa phương), giao cơ quan chức năng chịu trách nhiệm rà soát các ấn phẩm tuyên truyền trên địa bàn. Cấp 3 (cơ sở - thực thi), các cơ quan báo chí và đơn vị truyền thông bắt buộc áp dụng ảnh từ ngân hàng dữ liệu chuẩn khi xuất bản.

“2 dấu” xác thực kỹ thuật: Áp dụng nhãn phân loại (Label) công khai và thủy ấn số (Digital Watermark/Metadata) ẩn trong tệp tin.

Việc ứng dụng công nghệ trong bảo tồn di sản là cần thiết, nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình 4 bước:

Bước 1: Phục hồi ảnh chân dung nguyên bản, không tạo mới khi chưa thực sự cần thiết. Chỉ cho phép AI can thiệp ở mức khử nhiễu, nâng cao độ phân giải và khôi phục màu sắc dựa trên căn cứ lịch sử. Không dùng các công cụ để “vẽ lại” gương mặt danh nhân đã có ảnh chụp gốc (hoặc chân dung gốc).

Bước 2: Quy định gắn nhãn nhận diện tiêu chuẩn: Loại A (Ảnh gốc tư liệu) chú thích rõ “Ảnh chụp tư liệu [Năm/Nguồn]”. Loại B (Ảnh phục dựng chuẩn hóa) chú thích “Ảnh tư liệu phục dựng màu/tăng nét [Tên đơn vị thực hiện/Xác nhận nếu có]”. Loại C (Ảnh minh họa/AI) bắt buộc gắn nhãn “Hình ảnh minh họa do AI/Họa sĩ đồ họa thể hiện”.

Bước 3: Mã hóa (Metadata) số. Mọi tệp ảnh phát hành từ kho dữ liệu quốc gia đều chứa thông tin mã hóa (EXIF) ghi rõ tên nhân vật, nguồn gốc lịch sử và tình trạng phục dựng, giúp thuật toán của các nền tảng mạng xã hội và máy tìm kiếm ưu tiên hiển thị kết quả chính thống.

Bước 4: Phát hành bộ tài liệu truyền thông (Media Kit) để tuyên truyền: Trước các dịp kỷ niệm lớn (kỷ niệm năm tròn của các danh nhân, nhân vật lịch sử tiêu biểu), cơ quan chức năng cần chủ động đóng gói bộ công cụ truyền thông (gồm file ảnh chân dung chuẩn tách nền PNG, logo...) để cung cấp rộng rãi, tránh việc các địa phương tự ý tìm kiếm ảnh trôi nổi trên mạng.

Tuy nhiên, trước khi có các quy định chuẩn hóa chân dung danh nhân, mỗi cơ quan, đơn vị và người dùng cần có sự thấu hiểu, cẩn trọng nhất định trong việc sử dụng ảnh chân dung, ảnh minh họa để hướng đến việc bảo tồn sự tôn nghiêm của lịch sử và sự trung thực của truyền thông di sản. Việc lựa chọn một bức ảnh tư liệu hay chân dung gốc dù có thể chưa đạt độ phân giải cao hay màu sắc rực rỡ, vẫn mang giá trị tinh thần vượt trội so với những bức ảnh AI bóng bẩy nhưng xa lạ, mất gốc. Đối với báo chí và các trang tuyên truyền chính thống về lịch sử, tinh thần “tôn trọng sự thật khách quan” phải được đặt lên trên sự tiện lợi hay yếu tố thẩm mỹ thị giác nhất thời.

Công nghệ là công cụ phục vụ con người, nhưng công nghệ không thể thay thế cho sự thật lịch sử. Đối với những danh nhân kiệt xuất, việc bảo vệ tính chân thực cho di sản thị giác chính là thể hiện lòng tôn kính sâu sắc nhất của thế hệ hôm nay. Như vậy, các cơ quan quản lý văn hóa và truyền thông cần vào cuộc một cách quyết liệt, đặt ra những hành lang pháp lý và kỹ thuật rõ ràng. Chỉ khi có sự chuẩn hóa từ gốc, chúng ta mới có thể giữ gìn trọn vẹn diện mạo chân thực của tiền nhân, không để sóng ngầm AI làm “đục” nguồn cội và ký ức dân tộc.

VÕ HÀ