Theo dấu Champa – Kỳ 3: Về với Phật viện Đồng Dương

Không chỉ là một công trình tôn giáo, Phật viện Đồng Dương còn là dấu tích đặc biệt của kinh đô Indrapura – nơi quyền lực vương triều, đời sống tín ngưỡng và giao lưu văn hóa từng hội tụ mạnh mẽ. Từ nền móng còn lại hôm nay, các nhà nghiên cứu từng bước nhận diện tầm vóc của một trung tâm Phật giáo hoàng gia hiếm có trong lịch sử Champa.

Từ các nguồn tư liệu nghiên cứu của các chuyên gia, Phật viện Đồng Dương được Vua Indravarman II xây dựng tại kinh đô Indrapura vào năm 875. Sau khi hoàn thành, công trình này nhanh chóng trở thành trung tâm Phật giáo Đại thừa quan trọng của Vương quốc Champa và khu vực Đông Nam Á.

Đặt trong bối cảnh lịch sử Champa, việc một vị vua xây dựng Phật viện quy mô lớn ngay tại kinh đô cho thấy Đồng Dương không chỉ là một cơ sở tôn giáo, mà còn là công trình mang ý nghĩa chính trị, văn hóa và tinh thần đặc biệt của vương triều Indrapura.

Trong phần lớn chiều dài lịch sử Champa, Ấn Độ giáo giữ vai trò chủ đạo. Vì vậy, sự xuất hiện của Phật viện Đồng Dương đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong tư duy chính trị - tôn giáo của vương triều này.

Từ một không gian hành lễ Phật giáo, Đồng Dương được nâng lên thành trung tâm Phật giáo hoàng gia, nơi nhà vua gửi gắm quan niệm về quyền lực thiêng, về sự bảo hộ của thần linh đối với triều đại và cộng đồng cư dân Champa.

Theo các tư liệu nghiên cứu, bia ký Đồng Dương cho thấy Vua Indravarman II đã hiến dâng toàn bộ khu vực này cho Bồ tát Avalokitesvara - biểu tượng của lòng từ bi và quyền năng cứu độ. Việc tôn thờ Bồ tát Avalokitesvara như vị thần bảo hộ vương triều phản ánh rõ sự gắn kết giữa vương quyền và thần quyền.

Ở đó, Phật giáo không chỉ hiện diện trong đời sống tín ngưỡng, mà còn trở thành một nền tảng tư tưởng để củng cố quyền lực, xác lập tính chính danh và kiến tạo bản sắc riêng cho triều đại Indrapura.

Tham luận tại Hội thảo quốc gia nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương được tổ chức tại Đà Nẵng vừa qua, nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh, Hội Di sản văn hóa thành phố Đà Nẵng, nhìn nhận Phật viện Đồng Dương là một di sản văn hóa mang tính đa tầng, nơi lưu giữ những chuyển động lớn của lịch sử, tôn giáo và văn hóa khu vực Đông Nam Á trong giai đoạn thế kỷ IX-X.

Với tư cách là trung tâm Phật giáo hoàng gia duy nhất của Champa, Đồng Dương ghi dấu một bước ngoặt quan trọng khi Phật giáo Đại thừa trở thành nền tảng tư tưởng góp phần củng cố quyền lực và kiến tạo bản sắc vương triều.

Điểm đặc biệt của Đồng Dương không chỉ nằm ở quy mô kiến trúc, mà còn ở vị trí của nó trong cấu trúc đô thị - tôn giáo của kinh đô Indrapura.

Phật viện gắn liền với một vương triều thịnh vượng, đồng thời phản ánh mô hình “kinh đô thiêng”, nơi quyền lực chính trị được đặt trong mối liên hệ mật thiết với đời sống tôn giáo. Không gian ấy vừa là trung tâm nghi lễ, vừa là nơi hội tụ giới tăng lữ, nghệ nhân, cư dân và các dòng chảy văn hóa từ nhiều khu vực.

Từ góc nhìn văn hóa, Đồng Dương là minh chứng sinh động cho quá trình giao thoa và chuyển tiếp giữa văn hóa Ấn Độ, văn hóa khu vực Đông Nam Á và truyền thống bản địa Champa. Những yếu tố Phật giáo Đại thừa, Phật giáo Mật tông, Ấn Độ giáo và tín ngưỡng bản địa không loại trừ nhau, mà cùng tồn tại, hòa quyện trong một chỉnh thể văn hóa riêng biệt.

Chính sự dung hợp đó tạo nên chiều sâu của Đồng Dương, khiến di tích này không chỉ là dấu tích của một Phật viện cổ, mà còn là bằng chứng về năng lực tiếp nhận, chọn lọc và sáng tạo văn hóa của người Champa xưa.

Các nghiên cứu cũng cho thấy kiến trúc Phật viện Đồng Dương được nhìn nhận trong mối liên hệ với mô hình Thai tạng giới Mạn đà la của Phật giáo Mật tông. Cùng với hệ thống tượng thờ, phù điêu, bi ký phong phú, điều này cho thấy nơi đây từng tồn tại một hệ thống nghi lễ và triết lý Phật giáo khá hoàn chỉnh.

Nói cách khác, Đồng Dương không phải là một công trình đơn lẻ, mà là một quần thể tôn giáo được tổ chức có tư tưởng, có biểu tượng và có trật tự không gian rõ ràng.

Từ những giá trị đó, Phật viện Đồng Dương được đánh giá là “thánh địa Phật giáo” quan trọng bậc nhất của Vương quốc Champa và vùng Đông Nam Á trong lịch sử.

Dù cuối thế kỷ X, do những biến động chính trị, chính quyền Champa dời kinh đô từ Indrapura về Vijaya (vùng Bình Định cũ), khiến Đồng Dương dần rơi vào quên lãng, nhưng những dấu tích còn lại vẫn cho thấy tầm vóc đặc biệt của một trung tâm Phật giáo từng phát triển rực rỡ.

Đến đầu thế kỷ XX, khi các nhà nghiên cứu thuộc Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp như L. Finot và H. Parmentier phát hiện, khai quật và công bố, Phật viện Đồng Dương một lần nữa được nhận diện trong đời sống khoa học.

Những phát hiện khảo cổ, cùng hệ thống hiện vật đặc sắc, đã làm sáng rõ hơn vị thế của Đồng Dương trong lịch sử Champa: một trung tâm Phật giáo lớn, một không gian giao thoa văn hóa và một dấu tích quan trọng của “kinh đô thiêng” Indrapura.

Giá trị của Phật viện Đồng Dương không chỉ được nhận diện qua quy mô kiến trúc, mà còn qua hệ thống hiện vật đặc sắc được phát hiện trong quá trình khảo cổ, nghiên cứu. Tượng Bồ tát, tượng hộ pháp, tượng đồng, đặc biệt là tượng Bồ tát Tara, đã góp phần định vị Đồng Dương như một đỉnh cao của nghệ thuật Phật giáo Champa và Đông Nam Á.

Đầu thế kỷ XX, Phật viện Đồng Dương được các nhà nghiên cứu thuộc Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp phát hiện, khảo sát, khai quật và công bố. Từ đó, di tích này thu hút sự quan tâm lớn của giới khoa học trong và ngoài nước bởi những giá trị đặc biệt về khảo cổ, kiến trúc, điêu khắc, tôn giáo và lịch sử văn hóa.

Các cuộc khảo cứu tại Đồng Dương đã phát hiện nhiều hiện vật quý, tiêu biểu như tượng Bồ tát, tượng hộ pháp, phù điêu, bi ký và đặc biệt là các tác phẩm tượng đồng.

Trong số đó, tượng Bồ tát Tara Đồng Dương được xem là kiệt tác nổi bật của nghệ thuật Champa. Đây không chỉ là một trong những tượng đồng lớn và quý hiếm của Champa, mà còn được đánh giá là hiện vật quan trọng của nghệ thuật Phật giáo Đông Nam Á.

Cùng với tượng Tara, hệ thống tượng hộ pháp và các tác phẩm điêu khắc tìm thấy tại Đồng Dương đã góp phần hình thành một phong cách nghệ thuật riêng trong mỹ thuật Champa – phong cách Đồng Dương.

Phong cách này nổi bật bởi đường nét mạnh mẽ, tinh xảo, hình khối giàu biểu cảm, vừa thể hiện vẻ trang nghiêm của Phật giáo, vừa mang dấu ấn sáng tạo của nghệ nhân bản địa.

Những hiện vật của Phật viện Đồng Dương hiện được lưu giữ, trưng bày tại các bảo tàng, trong đó có Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.

Đây không chỉ là chứng tích vật chất của một trung tâm Phật giáo từng phát triển rực rỡ, mà còn là những “văn bản bằng hình ảnh”, giúp công chúng hôm nay hiểu thêm về tư tưởng, tín ngưỡng, thẩm mỹ và trình độ nghệ thuật của Champa thế kỷ IX-X.

Trải qua hơn 1.000 năm biến động lịch sử và tác động của tự nhiên, phần lớn kiến trúc Phật viện Đồng Dương đã bị hư hại; hiện di tích chủ yếu còn lại nền móng, dấu tích kiến trúc và tháp Sáng trong tình trạng xuống cấp. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản.

Từ năm 2016, sau khi Di tích khảo cổ Phật viện Đồng Dương được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, công tác bảo vệ, khảo cổ, nghiên cứu và giới thiệu giá trị di tích tiếp tục được quan tâm. Tuy nhiên, để bảo tồn hiệu quả, Đồng Dương cần được tiếp cận bằng một chiến lược tổng thể, trên cơ sở tôn trọng tối đa tính xác thực và toàn vẹn của di tích.

Bảo tồn Phật viện Đồng Dương không chỉ là giữ lại những dấu tích còn hiện hữu, mà còn là tiếp tục làm sáng rõ giá trị lịch sử, văn hóa và tôn giáo của di sản thông qua khảo cổ học, nghiên cứu liên ngành, tư liệu hóa, phục dựng số và trưng bày hiện vật.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh, trong bối cảnh hiện nay, công tác bảo tồn di sản không chỉ dừng ở việc gìn giữ dấu tích vật chất, mà cần hướng tới bảo tồn giá trị văn hóa, lịch sử, tinh thần và bản sắc cộng đồng, đồng thời hài hòa giữa bảo tồn và phát triển bền vững.

Khi những hiện vật được giới thiệu khoa học tại bảo tàng, khi di tích được nghiên cứu bài bản và kết nối với đời sống đương đại, giá trị Đồng Dương sẽ không dừng lại trong phạm vi một phế tích khảo cổ, mà trở thành nguồn lực văn hóa quan trọng của Đà Nẵng và cả nước.

Phật viện Đồng Dương vì thế không chỉ là dấu ấn của một trung tâm Phật giáo Đại thừa lớn nhất Champa, mà còn là biểu tượng của sự giao thoa văn hóa Ấn Độ – Đông Nam Á, của năng lực sáng tạo và tiếp biến văn hóa của người Champa.

Từ những nền móng còn lại, từ những pho tượng được lưu giữ qua thời gian, Đồng Dương tiếp tục kể câu chuyện về một thời kỳ rực rỡ trong lịch sử Champa và đặt ra trách nhiệm hôm nay: bảo tồn di sản bằng tri thức, sự trân trọng và tầm nhìn phát triển bền vững.

HOÀNG PHAN - MAI CHI - THANH HẢI