Theo dấu Champa – Kỳ 4: Nơi đá kể chuyện ngàn năm

Nằm trên địa bàn xã Tây Hồ, Tháp Chiên Đàn là một trong những cụm tháp tiêu biểu của văn hóa Champa, phản ánh trình độ phát triển cao về kiến trúc, tôn giáo và nghệ thuật của cư dân Chăm cổ.

Công trình được xây dựng vào khoảng thế kỷ X – XI, giai đoạn Champa phát triển hưng thịnh tại miền Trung. Không chỉ là một công trình kiến trúc, nơi đây còn từng là trung tâm tôn giáo quan trọng, gắn với đời sống tín ngưỡng và các nghi lễ linh thiêng của người Chăm.

Tọa lạc trên một gò đất cao, cách Quốc lộ 1 khoảng 200m, Tháp Chiên Đàn nổi bật giữa không gian đồng bằng. Dù đã trải qua nhiều biến động lịch sử và chịu tác động của thời gian, công trình vẫn mang vẻ đẹp cổ kính, trang nhã, tạo sức hút đặc biệt đối với du khách và những người yêu thích văn hóa, lịch sử.

Quần thể Chiên Đàn gồm ba tháp nằm trên cùng một trục thẳng, được gọi là tháp Bắc, tháp Giữa và tháp Nam. Các tháp cách nhau khoảng 1,5m, tạo nên bố cục đăng đối, hài hòa.

Cấu trúc kiến trúc mang đậm đặc trưng của tháp Chăm với thân tháp hình vuông, các tầng thu nhỏ dần lên phía trên, mái tháp vút nhọn tạo nên vẻ thanh thoát nhưng vững chãi. Từ xa nhìn lại, ba ngọn tháp vươn cao giữa không gian rộng mở, gợi cảm giác trầm mặc và uy nghiêm.

Một trong những nét độc đáo của Chiên Đàn là việc sử dụng nhiều sa thạch trong kiến trúc. Phần tiếp giáp giữa mái và thân tháp được trang trí bằng hàng mặt nạ Kala – biểu tượng quen thuộc trong nghệ thuật Champa.

Theo các nhà nghiên cứu, đây là công trình tiêu biểu cho giai đoạn mở đầu của thời kỳ thứ XI trong nghệ thuật Chăm, khi các hoa văn trên tường tháp được giản lược, thay vào đó là các đường gờ khỏe khoắn, tạo nên vẻ đẹp cô đọng và tinh tế.

Điểm đặc biệt khác của Tháp Chiên Đàn nằm ở kỹ thuật xây dựng bằng gạch nung. Những viên gạch được chế tác với độ chính xác cao, liên kết chặt chẽ đến mức gần như không để lộ mạch vữa.

Cho đến nay, phương pháp xây dựng này vẫn là chủ đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, thể hiện trình độ kỹ thuật vượt trội của cư dân Champa cổ.

Nếu kiến trúc tạo nên diện mạo của công trình thì nghệ thuật điêu khắc chính là linh hồn của Tháp Chiên Đàn. Nhiều hiện vật quý được phát hiện tại đây hiện được bảo quản và trưng bày ngay trong khu di tích hoặc lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.

Các tác phẩm điêu khắc thể hiện nhiều hình tượng quen thuộc trong Ấn Độ giáo như thần Shiva, thần Vishnu, các vũ nữ Apsara cùng nhiều linh vật mang ý nghĩa tín ngưỡng sâu sắc.

Nổi bật trong số đó là hiện vật Chóp tháp giữa (Amalaka) bằng sa thạch được khai quật năm 1989. Hiện vật có cấu trúc hai tầng với các họa tiết lá đề và mặt Kala được chạm khắc tinh xảo, phản ánh trình độ nghệ thuật và kỹ thuật chế tác đá đặc sắc của người Chăm cổ.

Cùng với đó là tượng Nữ thần Uma bằng sa thạch, dù bị hư hại theo thời gian nhưng vẫn thể hiện rõ nghệ thuật tạo hình tinh tế và đời sống tín ngưỡng phong phú của cư dân Champa.

Các nhà nghiên cứu đánh giá nghệ thuật điêu khắc tại Chiên Đàn mang phong cách chuyển tiếp giữa Mỹ Sơn A1 và Bình Định (Chánh Lộ).

So với các giai đoạn trước, các hình tượng ở đây mềm mại hơn, giàu tính biểu cảm hơn, thể hiện sự phát triển trong tư duy thẩm mỹ của nghệ nhân Chăm. Những hình ảnh vũ nữ Apsara uyển chuyển, sinh động cho thấy trình độ nghệ thuật đạt đến độ tinh tế cao.

Năm 2000, trong quá trình chỉnh trang khuôn viên, các chuyên gia tiếp tục phát hiện dấu tích kiến trúc nhà dài (mandapa) cùng khoảng 100 hiện vật điêu khắc gồm tượng thần, tượng người chim Kinnara, hình động vật và các chi tiết trang trí. Những phát hiện này góp phần khẳng định Chiên Đàn là một quần thể đền tháp Champa có quy mô lớn và giá trị đặc biệt.

Hiện nay, Chiên Đàn được xem là một trong những di tích tiêu biểu nhất của nghệ thuật Champa thời kỳ chuyển tiếp. Đây cũng là nơi lưu giữ số lượng hiện vật điêu khắc bằng sa thạch phong phú nhất trong nhóm các tháp Chăm nổi tiếng ở Đà Nẵng như Chiên Đàn, Khương Mỹ và Bằng An.

Những tác phẩm điêu khắc với hình tượng thần linh, chiến binh, vũ nữ, linh vật như Naga, Garuda, voi hay sư tử đã tạo nên một kho tàng nghệ thuật đặc sắc, phản ánh sinh động đời sống văn hóa và tín ngưỡng của người Chăm xưa.

Có thể nói, Tháp Chiên Đàn không chỉ là một công trình kiến trúc cổ mà còn là một “bảo tàng sống” về nghệ thuật Champa. Mỗi viên gạch, mỗi đường nét chạm khắc đều kể câu chuyện về một nền văn minh từng phát triển rực rỡ trên dải đất miền Trung, để lại những dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn hóa Việt Nam.

Trải qua hàng thế kỷ với những biến động của lịch sử và sự khắc nghiệt của khí hậu miền Trung, Tháp Chiên Đàn vẫn đứng vững như một chứng nhân của thời gian.

Tuy nhiên, quá trình phong hóa tự nhiên đã khiến một số hạng mục xuống cấp, đòi hỏi công tác bảo tồn phải được triển khai thường xuyên, khoa học và bài bản.

Tháp Chiên Đàn được xếp hạng là di tích cấp quốc gia và đưa vào hệ thống quản lý, bảo tồn. Nhiều chương trình trùng tu, gia cố đã được triển khai theo nguyên tắc giữ gìn tối đa các yếu tố gốc, bảo đảm tính xác thực của di sản.

Song song với đó, các hoạt động khảo cổ, nghiên cứu khoa học tiếp tục được thực hiện nhằm làm rõ hơn niên đại, cấu trúc cũng như những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của công trình.

Những năm gần đây, Chiên Đàn từng bước được đưa vào các tuyến du lịch di sản của miền Trung. Du khách đến đây không chỉ để chiêm ngưỡng vẻ đẹp cổ kính của kiến trúc Champa mà còn để tìm hiểu về lịch sử, văn hóa của một nền văn minh từng có ảnh hưởng sâu rộng trong khu vực.

Việc gắn bảo tồn với phát triển du lịch góp phần quảng bá giá trị di sản, tạo động lực cho công tác gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Trong không gian liên kết các di sản miền Trung, Đà Nẵng giữ vai trò quan trọng trong việc kết nối và quảng bá các giá trị văn hóa Champa. Thông qua hệ thống hạ tầng du lịch, dịch vụ và các chương trình xúc tiến, những di sản như Chiên Đàn có điều kiện tiếp cận rộng rãi hơn với du khách trong nước và quốc tế.

Tuy nhiên, việc phát huy giá trị di sản luôn phải đi đôi với bảo tồn. Sự gia tăng lượng khách tham quan có thể tạo áp lực đối với di tích nếu thiếu các giải pháp quản lý phù hợp.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải cân bằng giữa khai thác du lịch và bảo vệ di sản, giữa phát triển kinh tế và gìn giữ các giá trị văn hóa lâu dài. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, giới nghiên cứu và cộng đồng địa phương.

Cùng với các giải pháp chuyên môn, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của di sản có ý nghĩa hết sức quan trọng. Khi người dân hiểu rõ giá trị lịch sử và văn hóa của Tháp Chiên Đàn, họ sẽ trở thành lực lượng tích cực trong công tác bảo vệ và phát huy di tích.

Đây chính là nền tảng để xây dựng mô hình bảo tồn bền vững, trong đó di sản không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực phục vụ phát triển văn hóa và du lịch.

Từ một trung tâm tôn giáo quan trọng của vương quốc Champa, Tháp Chiên Đàn ngày nay đã trở thành điểm đến văn hóa tiêu biểu của khu vực miền Trung.

Mỗi viên gạch, mỗi tác phẩm điêu khắc không chỉ kể câu chuyện của quá khứ mà còn góp phần kết nối các thế hệ hôm nay với những giá trị lịch sử lâu bền.

Giữ gìn và phát huy Tháp Chiên Đàn không chỉ là bảo tồn một công trình kiến trúc, mà còn là gìn giữ ký ức của một nền văn minh từng tỏa sáng trên dải đất miền Trung, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc trong dòng chảy phát triển đương đại.

HOÀNG PHAN - MAI CHI - THANH HẢI