Theo dấu Champa – Kỳ 5: Lạc bước ở thung lũng các vị thần

Bình minh vừa chạm tới thung lũng Mỹ Sơn, những tia nắng đầu tiên len qua màn sương mỏng, phủ lên các ngọn tháp gạch màu nâu đỏ một sắc vàng dịu nhẹ.

Giữa tiếng chim rừng vọng về từ những triền núi và làn gió mang theo hương cỏ ẩm sau đêm dài, từng đoàn du khách lặng lẽ bước trên con đường dẫn vào khu đền tháp.

​​​​​​Không ai bảo ai, tất cả đều chậm lại trước không gian linh thiêng đã tồn tại hơn một nghìn năm, như sợ làm xao động những câu chuyện còn ngủ yên trong từng viên gạch cổ.

Nằm sâu giữa thung lũng được bao bọc bởi núi non trùng điệp, Thánh địa Mỹ Sơn không chỉ là một quần thể kiến trúc cổ. Đây từng là trung tâm tôn giáo quan trọng nhất của vương quốc Champa, nơi các vị vua làm lễ đăng quang, dâng tế thần Shiva và gửi gắm niềm tin về sự trường tồn của vương triều.

Từ thế kỷ IV đến thế kỷ XIII, hơn 70 đền tháp lần lượt được dựng lên, tạo nên một quần thể kiến trúc đặc sắc bậc nhất Đông Nam Á, phản ánh sự phát triển liên tục của nghệ thuật, tín ngưỡng và quyền lực của Champa suốt gần một thiên niên kỷ.

​​​​​​Lịch sử của Mỹ Sơn bắt đầu dưới triều vua Bhadravarman vào cuối thế kỷ IV, khi ngôi đền đầu tiên được dựng lên để thờ thần Shiva - vị thần tối cao trong Ấn Độ giáo.

Trải qua nhiều biến động, quần thể từng bị hỏa hoạn thiêu hủy rồi được phục dựng dưới thời vua Sambhuvarman, tiếp tục được mở rộng qua nhiều triều đại.

Mỗi ngôi tháp, bệ thờ, phù điêu đều phản ánh dấu ấn của từng giai đoạn lịch sử, tạo nên một "bảo tàng kiến trúc" ngoài trời hiếm có của nhân loại.

Điều khiến Mỹ Sơn trở thành một kỳ quan không chỉ nằm ở quy mô hay tuổi đời của quần thể kiến trúc. Hơn một thế kỷ kể từ khi được nhà khảo cổ người Pháp M.C. Paris phát hiện vào năm 1898, điều làm giới khoa học thế giới vẫn không ngừng tìm lời giải chính là kỹ thuật xây dựng kỳ diệu của người Chăm.

Những viên gạch được xếp khít đến mức gần như không nhìn thấy mạch vữa, liên kết bền chặt qua hàng nghìn năm giữa khí hậu khắc nghiệt của miền Trung. Đến hôm nay, bí mật ấy vẫn chưa được giải mã hoàn toàn.

Không dừng lại ở kỹ thuật xây dựng, người Chăm còn tạo nên một đỉnh cao nghệ thuật bằng cách trực tiếp chạm khắc lên các bức tường gạch sau khi công trình hoàn thiện.

Hình tượng thần Shiva, thần Brahma, các vũ nữ Apsara, linh vật Makara hay những hoa văn dây leo mềm mại không chỉ làm đẹp cho kiến trúc mà còn gửi gắm quan niệm về vũ trụ, tín ngưỡng và thế giới thần linh.

Mỗi ngọn tháp vì thế không đơn thuần là một công trình kiến trúc mà là biểu tượng của núi Meru - ngọn núi thiêng trong Ấn Độ giáo, nơi các vị thần ngự trị.

Năm 1999, UNESCO ghi danh Thánh địa Mỹ Sơn là Di sản văn hóa thế giới với những giá trị nổi bật về giao lưu văn hóa và kiến trúc tôn giáo Champa.

​​​​​​Nhưng với những người gắn bó cả cuộc đời với di sản, Mỹ Sơn không chỉ là niềm tự hào của quá khứ mà còn là trách nhiệm của hiện tại.

Sau chiến tranh, nhiều nhóm tháp chỉ còn là đống đổ nát. Để đưa Mỹ Sơn trở lại, biết bao thế hệ nhà khoa học đã dành cả đời mình cho những viên gạch cổ.

Nhắc đến hành trình ấy, không thể không nhắc đến kiến trúc sư người Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski (Kazik). Với ông, bảo tồn không phải dựng nên một công trình mới mà là giữ lại tối đa những gì nguyên gốc.

Suốt nhiều năm, Kazik cùng các chuyên gia quốc tế kiên trì nghiên cứu từng viên gạch, từng kỹ thuật liên kết độc đáo của người Chăm để tìm lời giải cho công tác trùng tu.

Những nghiên cứu ấy đã đặt nền móng cho phương pháp bảo tồn Mỹ Sơn hiện đại và đến hôm nay vẫn là tài liệu quý đối với các nhà khoa học.

Hành trình ấy còn có dấu ấn của người thợ gốm Nguyễn Quá - người được giới nghiên cứu trìu mến gọi là "ông Quá Chăm". Gần hai mươi năm qua, những viên gạch do ông làm bằng phương pháp thủ công đã được các chuyên gia Ý lựa chọn để phục vụ trùng tu nhiều nhóm tháp tại Mỹ Sơn.

Sau hàng trăm lần thử nghiệm, loại gạch mới đạt hơn 90% các chỉ số lý hóa so với gạch Chăm cổ, đáp ứng yêu cầu khắt khe của UNESCO và đến nay vẫn chưa có vật liệu nào thay thế được.

Có lẽ vì thế mà mỗi lần bước giữa thung lũng Mỹ Sơn hôm nay, người ta không chỉ nhìn thấy những ngọn tháp đã vượt qua hơn một nghìn năm lịch sử. Ẩn sau từng viên gạch còn là mồ hôi, trí tuệ và sự bền bỉ của nhiều thế hệ đã âm thầm gìn giữ để di sản tiếp tục đứng vững giữa thời gian.

Có một điểm đặc biệt ở Mỹ Sơn mà ít nơi nào có được. Đó là, dù đã được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa thế giới từ năm 1999, dù mỗi năm đón hàng trăm nghìn lượt khách tham quan, nơi đây vẫn chưa bao giờ được xem là một di sản "đứng yên".

Mỗi cuộc khai quật mới, mỗi dự án trùng tu, mỗi nghiên cứu khoa học đều tiếp tục bổ sung thêm những hiểu biết về nền văn minh Champa, mở ra những hướng tiếp cận mới trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

​​​​​​​Nhận thức rõ giá trị đặc biệt của Thánh địa Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam trước đây và thành phố Đà Nẵng hiện nay đã liên tục triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản theo hướng bền vững.

Một trong những bước đi quan trọng nhất là việc triển khai lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Khu đền tháp Mỹ Sơn đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 với quy mô hơn 1.158 ha.

​​​​​​​Không chỉ hướng đến bảo tồn nguyên trạng các giá trị nổi bật của di tích, quy hoạch còn đặt mục tiêu bảo vệ cảnh quan, đa dạng sinh học, tổ chức lại không gian kiến trúc, từng bước hình thành những sản phẩm du lịch văn hóa chất lượng cao.

Theo ông Nguyễn Công Khiết, Giám đốc Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, quy hoạch lần này không chỉ kế thừa những định hướng trước đây mà còn mở rộng không gian phát triển vùng đệm theo nhiều hướng mới.

Cùng với bảo tồn khu đền tháp, Mỹ Sơn sẽ từng bước hình thành các không gian dịch vụ, bến du thuyền, khu lưu trú, không gian sinh hoạt văn hóa về đêm... nhằm kéo dài thời gian lưu trú của du khách và tạo thêm nhiều trải nghiệm gắn với di sản.

Điều đó cho thấy, bảo tồn và phát triển không còn là hai khái niệm tách rời mà đang được đặt trong cùng một chiến lược phát triển bền vững.

Nhưng điều đáng chú ý hơn cả là tầm nhìn kết nối di sản. Thay vì nhìn Mỹ Sơn như một điểm đến độc lập, Đà Nẵng đang từng bước mở rộng không gian văn hóa Champa thông qua việc lập quy hoạch tổng thể, kết nối Thánh địa Mỹ Sơn với Trà Kiệu, Bằng An, Phật viện Đồng Dương, Phong Lệ và Bảo tàng Điêu khắc Chăm.

​​​​​​​Đây không chỉ là sự kết nối về địa lý mà còn là sự kết nối giữa những mảnh ghép của một nền văn minh từng phát triển liên tục suốt hơn một thiên niên kỷ trên dải đất miền Trung.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi nhiều lần trực tiếp kiểm tra thực địa tại Mỹ Sơn, Phật viện Đồng Dương và chỉ đạo ngành văn hóa xây dựng quy hoạch, nghiên cứu các giải pháp bảo tồn, phục hồi di tích.

Theo định hướng của thành phố, cùng với việc phát huy giá trị Bảo tàng Điêu khắc Chăm và tiếp tục nghiên cứu Di chỉ khảo cổ Chăm Phong Lệ, Mỹ Sơn sẽ trở thành hạt nhân của một không gian di sản Champa liên hoàn, góp phần hình thành tuyến du lịch văn hóa đặc sắc, nơi du khách có thể đi trọn một hành trình từ hiện vật, khảo cổ đến những đền tháp còn hiện hữu giữa thiên nhiên.

Khi Bảo tàng Điêu khắc Chăm là nơi lưu giữ linh hồn của nghệ thuật điêu khắc Champa,  Phong Lệ là nơi những nền móng nghìn năm đang dần được đánh thức dưới lòng đất, thì Mỹ Sơn chính là nơi vẫn còn hiện hữu đầy đủ nhất không gian tín ngưỡng của một vương quốc từng hưng thịnh.

Ba di sản ấy, cùng với Trà Kiệu, Bằng An và Phật viện Đồng Dương, khi được kết nối sẽ không còn là những địa danh đứng riêng lẻ trên bản đồ. Chúng sẽ trở thành những chương nối tiếp nhau trong câu chuyện về một nền văn minh, để mỗi điểm dừng chân đều góp phần giải mã lịch sử Champa bằng những góc nhìn khác nhau.

​​​​​​​Có thể một ngày nào đó, hành trình khám phá Champa của du khách sẽ bắt đầu từ Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng - nơi lưu giữ hàng nghìn hiện vật và 12 bảo vật quốc gia.

Từ đó, họ sẽ tìm đến Phong Lệ để tận mắt nhìn thấy những nền móng vừa được phát lộ sau hơn một nghìn năm ngủ yên dưới lòng đất. Rồi tiếp tục về Trà Kiệu, ghé Bằng An, dừng chân ở Phật viện Đồng Dương và cuối cùng bước vào thung lũng Mỹ Sơn khi nắng sớm vừa phủ lên những ngọn tháp cổ.

Đó sẽ không còn là một chuyến tham quan đơn thuần, mà là hành trình đi ngược dòng thời gian để chạm vào những lớp trầm tích sâu nhất của lịch sử miền Trung.

Hơn một nghìn năm trước, người Chăm đã để lại trên vùng đất này những công trình, những tác phẩm nghệ thuật và một hệ thống tín ngưỡng đặc sắc. Hôm nay, bằng quy hoạch dài hạn, dự án bảo tồn hay những cuộc khai quật khảo cổ và khát vọng đưa di sản đến gần hơn với công chúng, Đà Nẵng đang từng bước nối lại những mảnh ghép ấy thành một không gian văn hóa thống nhất.

Đó không chỉ là cách gìn giữ ký ức của quá khứ, mà còn là cách kiến tạo bản sắc cho tương lai, để mỗi du khách khi rời Đà Nẵng sẽ không chỉ nhớ đến những bãi biển đẹp hay những cây cầu bắc qua sông Hàn, mà còn mang theo ấn tượng về một miền di sản Champa vẫn đang sống động trong từng viên gạch, pho tượng và thung lũng linh thiêng giữa đại ngàn.

​​​HOÀNG PHAN - MAI CHI - THANH HẢI