Đưa khoa học công nghệ làm đòn bẩy nâng tầm Sâm Ngọc Linh và dược liệu

Tiềm năng lớn từ sâm - dược liệu

Đà Nẵng sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, trong đó sâm Ngọc Linh là loài dược liệu quý, đặc hữu, có giá trị kinh tế và y dược cao, đã được khẳng định qua nhiều công trình nghiên cứu khoa học. Thành phố đã quy hoạch vùng phát triển sâm Ngọc Linh và đặt mục tiêu hình thành vùng sản xuất tập trung, ổn định và bền vững.

Hiện nay, quy hoạch diện tích có thể trồng Sâm Ngọc Linh trên địa bàn thành phố là 15.567ha. Việc di thực Sâm Ngọc Linh đã được khảo sát và triển khai tại các xã: Trà Bui, Hùng Sơn, Phước Thành, La Êê.

Trung tâm Phát triển Sâm Ngọc Linh và Dược liệu (thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường) đã hoàn thiện hồ sơ, xây dựng cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học Sâm Ngọc Linh tại Trạm Dược liệu Trà Linh, được Sở Nông nghiệp và Môi trường cấp giấy chứng nhận cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học thuộc loại hình: Cơ sở lưu giữ giống cây trồng; Cơ sở lưu giữ, bảo quản nguồn gen và mẫu vật di truyền.

Nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng từ Sâm Ngọc Linh và dược liệu, thời gian qua, thành phố đã tổ chức triển khai các mô hình khoanh nuôi, trồng bảo tồn gen và cung cấp vật liệu nhân giống cho 06 loài cây dược liệu quý bản địa với tổng diện tích 07ha tại khu vực Trại Sâm Tắk Ngo, xã Trà Linh. Đồng thời nâng cấp cơ sở hạ tầng ở vườn Sâm Ngọc Linh giống gốc tại Trạm Dược liệu Trà Linh và Trại Sâm Tắk Ngo phục vụ cho công tác bảo tồn Sâm Ngọc Linh và các loại cây dược quý khác. Đến nay, diện tích đã trồng bảo tồn cây Sâm Ngọc Linh là 15ha, số lượng cây Sâm Ngọc Linh giống gốc từ 02 năm tuổi trở lên là 281.129 cây. Song song đó, phát triển khoảng 1.294 ha Sâm Ngọc Linh thương mại.

Tuy nhiên, hiện ntại, việc ứng dụng khoa học và công nghệ trong nhân giống, trồng trọt, bảo quản và chế biến sâm Ngọc Linh và dược liệu còn phân tán, thiếu liên kết giữa nghiên cứu và sản xuất quy mô lớn, số lượng doanh nghiệp dược liệu ứng dụng công nghệ cao còn ít.

Chính từ yêu cầu thực tiễn đó, Chương trình nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ phát triển sản phẩm sâm Ngọc Linh và dược liệu giai đoạn 2026–2035 được ban hành, với mục tiêu tạo bước chuyển căn bản trong cách tiếp cận và tổ chức phát triển ngành dược liệu. Trọng tâm xuyên suốt của Chương trình là đưa khoa học công nghệ trở thành “đòn bẩy” then chốt, thúc đẩy nâng cao năng suất, chất lượng, hoàn thiện quy trình kỹ thuật theo các tiêu chuẩn tiên tiến, phát triển mô hình sản xuất công nghệ cao và tăng cường chế biến sâu đối với Sâm Ngọc Linh và dược liệu.

Trong đó xác định rõ mục tiêu đưa ngành dược liệu của thành phố Đà Nẵng trở thành ngành kinh tế có giá trị cao với sâm Ngọc Linh là sản phẩm chủ lực. Tạo ra các sản phẩm hàng hóa chất lượng cao phục vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng, đồng thời bảo tồn và phát triển bền vững nguồn gen quý, nâng cao thu nhập, cải thiện sinh kế cho người dân địa phương, nhất là khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội, gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển bền vững trên địa bàn thành phố.

Với định hướng lấy chuỗi giá trị sản phẩm sâm Ngọc Linh và dược liệu làm trung tâm, trong giai đoạn 2026-2035, thông qua việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, huy động sự vào cuộc của liên ngành, các khâu từ bảo tồn nguồn gen, nhân giống, trồng trọt, chăm sóc, thu hoạch, bảo quản, chế biến đến xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, phát triển sản phẩm, bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu và thương mại hóa được quy trình hóa theo chuỗi chặt chẽ từ đầu vào cho đến đầu ra. Qua đó, khắc phục tình trạng nghiên cứu phân tán, thiếu liên kết và hạn chế trong chuyển giao kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất.

Chương trình đặt ra mục tiêu cụ thể, trong đó, việc mở rộng quy mô nuôi trồng được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, với định hướng phát triển ít nhất 8.400 ha Sâm Ngọc Linh và khoảng 90.000 ha cây dược liệu có giá trị trên địa bàn thành phố. Ít nhất 10 mạng lưới liên kết nuôi trồng, sơ chế biến dược liệu giữa thành phố Đà Nẵng với các tỉnh, thành phố lân cận và trên cả nước được hình thành.  Đây không chỉ là mục tiêu về diện tích, mà còn thể hiện quyết tâm xây dựng vùng nguyên liệu đủ lớn, ổn định và bền vững, làm nền tảng để hình thành Trung tâm công nghiệp dược liệu và chế biến sâu trong dài hạn.

Song song với phát triển quy mô, Chương trình nhấn mạnh yêu cầu phát triển bền vững, hài hòa giữa khai thác và bảo tồn. Các mô hình trồng sâm và dược liệu dưới tán rừng, trong nhà lưới, nhà màng, thân thiện với môi trường được khuyến khích triển khai. Gắn phát triển dược liệu với bảo vệ rừng, giữ gìn đa dạng sinh học và bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng sâm Ngọc Linh.
Thành phố cũng đặt ra mục tiêu tiến tới tinh chế sản phẩm từ Sâm Ngọc Linh và dược liệu quý. Áp dụng quy trình công nghệ tiên tiến và hiện đại để chiết xuất và bào chế đa dạng hóa các sản phẩm từ sâm Ngọc Linh và dược liệu có giá trị của địa phương dưới các dạng bào chế hiện đại. Trong đó, phấn đấu có ít nhất 03 - 05 thuốc từ các loại dược liệu quý của thành phố được đăng ký lưu hành. Ít nhất 10 sản phẩm chiến lược từ sâm Ngọc Linh và dược liệu (cả dạng đơn thành phần và phối hợp với các dược liệu khác có tại địa phương) định hướng ứng dụng cho các nhóm tác dụng như: tăng lực, tăng cường miễn dịch, cải thiện trí nhớ, hỗ trợ điều trị bệnh mạn tính… được cơ quan có chức năng chấp nhận lưu hành, thương mại. Ít nhất 02 dòng sản phẩm, mỹ phẩm sinh học cao cấp từ sâm Ngọc Linh lên men...

Ứng dụng công nghệ cao  

Trên nền tảng định hướng chiến lược cũng như tiềm năng sẵn có, Chương trình xác định rõ các nhóm nhiệm vụ nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ trọng tâm, trọng điểm, hướng mạnh vào thực tiễn sản xuất và nhu cầu thị trường, bảo đảm sản phẩm đầu ra cụ thể, có giá trị thương mại cao, khẳng đinh uy tín chất lượng của Sâm Ngọc Linh và dược liệu quý trên địa bàn thành phố.

Bảo tồn và phát triển nguồn gen Sâm Ngọc Linh và các loài dược liệu bản địa có trị là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu mà Chương trình đặt ra. Theo đó, xây dựng mô hình bảo tồn nguồn gen, vườn giống gốc; ứng dụng công nghệ sinh học, công nghệ gen, nuôi cấy mô tế bào nhằm chọn tạo và sản xuất giống sâm Ngọc Linh và dược liệu có năng suất, chất lượng cao. Lập bản đồ gen, xây dựng bộ tiêu chuẩn giống và hình thành cơ sở dữ liệu phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và phát triển lâu dài.

Song song đó, Chương trình tập trung hoàn thiện các quy trình canh tác quy mô công nghiệp, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế như GACP-WHO, ORGANIC. Các mô hình trồng sâm Ngọc Linh và dược liệu dưới tán rừng, trong nhà lưới, nhà màng được triển khai nhằm bảo đảm chất lượng sản phẩm, đồng thời bảo tồn nguồn gen và hệ sinh thái tự nhiên. Đặc biệt, với ứng dụng công nghệ IoT, AI giúp nâng cao năng suất, giảm chi phí và tăng thu nhập cho người dân, hướng tới sản xuất hiện đại, bền vững.

Ở khâu chế biến và phát triển sản phẩm, Chương trình định hướng tập trung vào chế biến sâu, đa dạng hóa các sản phẩm từ sâm Ngọc Linh và dược liệu. Các nhiệm vụ trọng tâm gồm nghiên cứu chiết xuất, tinh chế hoạt chất sinh học; phát triển thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm sinh học cao cấp; hoàn thiện hồ sơ tiền lâm sàng, lâm sàng và đăng ký lưu hành sản phẩm. Dự kiến trong giai đoạn triển khai Chương trình sẽ hình thành từ 3–5 thuốc, ít nhất 10 sản phẩm chiến lược và các dòng mỹ phẩm sinh học cao cấp từ sâm Ngọc Linh, từng bước khẳng định thương hiệu dược liệu Đà Nẵng trên thị trường trong nước và quốc tế.

Cùng với nghiên cứu và phát triển sản phẩm, Chương trình đặc biệt chú trọng bảo hộ và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ. Việc quản lý và phát huy chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh”, đăng ký mở rộng vùng chỉ dẫn địa lý, bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận trong nước và quốc tế được xác định là nhiệm vụ quan trọng, nhằm bảo vệ giá trị thương hiệu, chống hàng giả, hàng kém chất lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh cho sản phẩm dược liệu của thành phố. Đây được xem là nền tảng quan trọng để nâng cao uy tín, sức cạnh tranh sản phẩm, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường và phục vụ mục tiêu xuất khẩu trong thời gian tới.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Quang Bửu, sâm và dược liệu là lĩnh vực có tiềm năng phát triển lớn đối với Đà Nẵng. Với lợi thế là thành phố du lịch, Đà Nẵng có thể thúc đẩy sự kết nối, bổ trợ giữa phát triển du lịch và phát triển ngành dược liệu, tạo ra giá trị gia tăng cao và bền vững.

Để thực hiện hiệu quả mục tiêu này, Phó Chủ tịch UBND thành phố đề nghị các sở, ngành và đơn vị liên quan khẩn trương triển khai các nhiệm vụ đã được giao, gắn việc thực hiện chương trình phát triển sâm và dược liệu với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan. Song song đó, đẩy mạnh công tác truyền thông để đưa kiến thức về sâm và dược liệu đến gần với mỗi người dân, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng trong bảo tồn, phát huy giá trị của Sâm Ngọc Linh và dược liệu bản địa.

Với cách tiếp cận đồng bộ, lấy khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm nền tảng, Chương trình nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ phát triển sản phẩm sâm Ngọc Linh và dược liệu được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển rõ nét trong phát triển ngành dược liệu của thành phố Đà Nẵng, góp phần nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm, thu hút đầu tư, tạo việc làm và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội gắn với bảo vệ môi trường.

THÚY HẰNG