Những thách thức trên hành trình xây dựng đô thị xanh, bền vững

Những khoảng trống cần khắc phục

Kết quả 5 năm thực hiện Đề án cho thấy Đà Nẵng có những bước tiến đáng kể, song bức tranh môi trường vẫn còn những mảng chưa hoàn chỉnh. Tính đến năm 2025 có 16/29 tiêu chí đạt mục tiêu, 7 tiêu chí chưa đạt, 6 tiêu chí chưa xác định và cần tiếp tục rà soát; một tiêu chí chưa đến hạn đánh giá.

Những chỉ tiêu chưa đạt yêu cầu chủ yếu liên quan đến hạ tầng, công nghệ xử lý chất thải, kiểm soát nguồn thải và phát triển không gian xanh, đòi hỏi nguồn lực lớn cùng lộ trình thực hiện lâu dài.

Áp lực rõ nhất hiện nay là năng lực tiếp nhận, xử lý rác thải sinh hoạt. Tại bãi rác Khánh Sơn, các hộc chôn lấp tiếp nhận khoảng 1.200 tấn rác mỗi ngày. Ở phía nam thành phố, khu xử lý Tam Xuân 2 tiếp nhận khoảng 500 tấn/ngày, có thời điểm vượt công suất; Tam Nghĩa tiếp nhận 82–117 tấn/ngày, trong khi công suất thiết kế là 82 tấn/ngày. Sau nhiều năm vận hành, các hộc chứa tại Tam Nghĩa tiến gần ngưỡng thiết kế.

Trong khi lượng rác tiếp tục gây sức ép lên các khu xử lý, việc chuyển đổi công nghệ còn nhiều khó khăn. Giai đoạn 2021–2023, thành phố chưa đưa vào vận hành được nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt bằng công nghệ mới, rác sinh hoạt vẫn được xử lý bằng cách chôn lấp hợp vệ sinh. Việc thu hút đầu tư các nhà máy gặp vướng mắc về thủ tục, cơ chế đầu tư, thời gian cung cấp nguồn rác và nhu cầu vốn lớn khi chuyển sang công nghệ đốt rác phát điện.

Bên cạnh rác sinh hoạt, chất thải xây dựng cũng thiếu giải pháp xử lý đồng bộ. Đà Nẵng và Quảng Nam trước sáp nhập chủ yếu mới bố trí các điểm tập kết, chưa có nhà máy và công nghệ tái chế chuyên biệt. Trong bối cảnh đô thị hóa, nhu cầu xây dựng tăng, việc thiếu hệ thống thu gom, tái chế tiếp tục tạo sức ép lên quỹ đất và công tác quản lý.

Phân loại rác tại nguồn dù được triển khai rộng vẫn còn khó khăn trong đánh giá hiệu quả. Hoạt động này chủ yếu theo mô hình tuyên truyền hướng dẫn, khuyến khích người dân tại địa phương; việc kiểm kê lượng rác tái chế và đánh giá kết quả giữa các địa phương chưa có quy trình thống nhất. Vì vậy, tỷ lệ hộ dân tham gia chưa phản ánh đầy đủ lượng rác thực sự được tái sử dụng, tái chế và mức giảm áp lực cho khâu xử lý cuối cùng.

Hạ tầng kiểm soát nguồn thải cũng chưa đáp ứng mục tiêu. Tỷ lệ các khu công nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ thuộc diện phải lắp đặt hệ thống quan trắc tự động, liên tục mới đạt 76,67% đối với khí thải và 57,14% đối với nước thải, trong khi yêu cầu là trên 95%.

Ở khu dân cư, các cơ sở mộc, gỗ, cơ khí, tiểu thủ công nghiệp hoạt động xen cài vẫn phát sinh phản ánh về bụi, tiếng ồn và khí thải. Việc di dời, chuyển đổi ngành nghề gặp khó khăn do liên quan đến mặt bằng, chi phí và sinh kế của các hộ sản xuất.

Trong khi đó, không gian xanh cũng còn khoảng cách đáng kể so với mục tiêu. Trước sáp nhập, diện tích cây xanh công cộng của Đà Nẵng đạt 317,44ha, bình quân 2,6m²/người, trong khi mục tiêu là 6m²/người. Tỷ lệ che phủ rừng đạt 44,67%, thấp hơn mục tiêu 47%. Đây là những hạn chế gắn với quy hoạch, quỹ đất và khả năng bảo vệ, phục hồi hệ sinh thái, khó khắc phục trong thời gian ngắn.

Trong các đợt kiểm tra thực tế về công tác thu gom, xử lý rác thải, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trần Nam Hưng nhấn mạnh, xử lý rác thải là vấn đề “an ninh” môi trường của thành phố.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Trần Nam Hưng, rác thải trên địa bàn hiện vẫn chủ yếu được xử lý bằng hình thức chôn lấp tại Khánh Sơn, Đại Hiệp, Tam Xuân 2 và Tam Nghĩa. Trong điều kiện đó, việc duy trì hoạt động các bãi rác là cần thiết để bảo đảm vệ sinh môi trường chung, song phải kiểm soát chặt quy trình vận hành, hạn chế thấp nhất tác động đến khu dân cư lân cận.

Rác phải được xử lý theo từng lớp, phủ vôi và hóa chất; cuối mỗi ngày phải phủ bạt hoặc lấp đất để hạn chế mùi hôi, đồng thời kiểm soát chặt nước rỉ rác. Về lâu dài, thành phố định hướng từng bước chuyển sang mô hình xử lý rác hiện đại, khép kín, đáp ứng yêu cầu cao hơn về bảo vệ môi trường; giảm dần tỷ lệ chôn lấp, thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và phát triển kinh tế tuần hoàn trong xử lý chất thải.

Giải bài toán lớn trong không gian thành phố mới

Sau sáp nhập, Đà Nẵng có diện tích tự nhiên khoảng 11.867km², dân số hơn 3 triệu người, gồm 23 phường, 70 xã và 1 đặc khu. Không gian thành phố trải từ đô thị ven biển đến đồng bằng, nông thôn, miền núi, với điều kiện tự nhiên, mật độ dân cư và mức độ hoàn thiện hạ tầng khác nhau.

Sự thay đổi này đòi hỏi các mục tiêu môi trường phải được xem xét trên hiện trạng mới. Báo cáo xác định 100% tiêu chí của Đề án cần được đánh giá lại để điều chỉnh cho giai đoạn 2026–2030. Việc rà soát phải làm rõ nhu cầu, khả năng đáp ứng của từng khu vực, từ đó lựa chọn nhiệm vụ ưu tiên và bố trí nguồn lực phù hợp.

Trước hết, nâng cao năng lực thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn tiếp tục là nhiệm vụ cấp thiết. Những yêu cầu về phân luồng rác, nâng công suất trạm trung chuyển, bổ sung phương tiện và đẩy nhanh các dự án xử lý cần được đặt trong phương án tổng thể của thành phố. Cùng với giải quyết nguy cơ quá tải trước mắt, việc áp dụng công nghệ tiên tiến, phát triển tái chế và kinh tế tuần hoàn sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào chôn lấp.

Trong quá trình đó, hiệu quả đầu tư phải gắn với kiểm soát tác động môi trường. Công suất tiếp nhận cần đi cùng khả năng xử lý nước rỉ rác, kiểm soát mùi và vận hành an toàn. Phân loại rác tại nguồn cũng cần kết nối với hệ thống thu gom, vận chuyển, tái chế để lượng rác đã phân loại được xử lý phù hợp, tạo chuyển biến thực chất.

Đối với sản xuất công nghiệp, thành phố định hướng phát triển khu công nghiệp sinh thái, sản xuất sạch hơn và các giải pháp phát thải carbon thấp. Sau sáp nhập, toàn thành phố có 19 khu công nghiệp cùng một khu công nghệ cao với 30 dự án đang hoạt động. Quy mô lớn hơn tạo điều kiện thúc đẩy liên kết sản xuất, sử dụng hiệu quả tài nguyên, nhưng cũng đòi hỏi khắc phục sự thiếu đồng đều về hạ tầng môi trường.

Một số khu công nghiệp đã hoạt động hơn 20 năm, hạ tầng xuống cấp, nhiều cơ sở sử dụng công nghệ cũ. Quá trình chuyển đổi vì vậy cần gắn với nâng cấp hạ tầng, đổi mới công nghệ và hoàn thiện dữ liệu về nguyên liệu, phát thải, làm cơ sở triển khai cộng sinh công nghiệp.

Đồng thời, kiểm soát nguồn thải phải gắn với quy hoạch không gian. Báo cáo ghi nhận có doanh nghiệp xả thải đạt quy chuẩn nhưng vẫn ảnh hưởng đến khu dân cư do khoảng cách cách ly không bảo đảm. Việc phát triển nhà ở, trường học và các công trình dân sinh gần khu sản xuất cần được xem xét đồng bộ, hạn chế phát sinh xung đột môi trường trong quá trình đô thị hóa.

Với không gian sinh thái rộng lớn hơn, bảo vệ rừng, nguồn nước và đa dạng sinh học trở thành nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài. Riêng khu vực Quảng Nam trước sáp nhập có khoảng 680.806ha đất có rừng. Nguồn tài nguyên này đòi hỏi năng lực quản lý tương ứng, gắn bảo tồn với phòng ngừa thiên tai và điều kiện sinh sống của cộng đồng tại các địa bàn miền núi.

Cùng với đó, thành phố xác định thúc đẩy năng lượng tái tạo, giao thông xanh, tái sử dụng nước thải và phát triển sản phẩm thay thế nhựa dùng một lần. Để các định hướng giảm phát thải có cơ sở thực hiện và đánh giá, cần khắc phục khoảng trống dữ liệu. 

Những vướng mắc sau 5 năm thực hiện Đề án cho thấy chất lượng môi trường phụ thuộc vào cả hạ tầng, công nghệ và hiệu quả quản lý. Trong không gian thành phố mở rộng, giải quyết rác thải, kiểm soát ô nhiễm phải song hành với bảo vệ rừng, nguồn nước và giữ gìn không gian xanh. Đó cũng là cơ sở để các mục tiêu phát triển được chuyển thành chất lượng sống tốt hơn cho người dân, từ đô thị ven biển đến những xã miền núi.

MAI CHI - HỒNG QUÂN