Quy hoạch Đà Nẵng: Bài toán kết nối các cực tăng trưởng và phát huy lợi thế từng vùng

Tại các phiên thảo luận trong khuôn khổ Diễn đàn Phát triển bền vững Việt Nam 2026 do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp Ban Chính sách, chiến lược Trung ương và thành phố Đà Nẵng tổ chức ngày 23 và 24-10, các chuyên gia trong nước và quốc tế cùng chỉ ra những điểm nghẽn từ thể chế, dữ liệu đến kết nối giao thông, đồng thời đề xuất cách tiếp cận tích hợp, lấy con người làm trung tâm, gắn phát triển kinh tế với bảo tồn thiên nhiên, di sản văn hóa và thích ứng biến đổi khí hậu.

Quy hoạch không chỉ là mở rộng không gian

Tại các phiên thảo luận, nhiều chuyên gia cho rằng sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính không thể chỉ là phép cộng về diện tích, dân số hay nguồn lực. Điều quan trọng là nhận diện lợi thế riêng, tổ chức lại các mối liên kết và hình thành động lực phát triển trong tổng thể vùng, quốc gia.

Theo PGS.TS.KTS. Hoàng Vĩnh Hưng, Viện trưởng Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia (Bộ Xây dựng), hệ thống quy hoạch đang từng bước hoàn thiện, song triển khai vẫn vướng dữ liệu liên ngành phân mảnh, phối hợp liên tỉnh chưa đồng bộ, xung đột sử dụng đất và thiếu thống nhất giữa các cấp quy hoạch. Vì vậy, quy hoạch không chỉ cần tầm nhìn mà còn cần cơ chế phối hợp và năng lực thực thi.

Từ kinh nghiệm quốc tế, KTS. Emmanuel Delarue, nhà sáng lập, Chủ tịch New Design Associates (Pháp), nhấn mạnh mỗi vùng đất có một “ADN không gian” riêng, hình thành từ địa hình, sông núi, vị trí, giá trị kế thừa và biến động khí hậu, kinh tế. Trước khi đầu tư hay mở rộng đô thị, cần hiểu rõ đặc điểm và tiềm năng của không gian để chọn hướng phát triển phù hợp.

Những ý kiến này cho thấy quy hoạch hiệu quả phải xác định không chỉ nơi xây dựng, sản xuất mà cả những tài sản tự nhiên, văn hóa cần gìn giữ và cách các nguồn lực bổ trợ lẫn nhau. Đó là nền tảng cho tăng trưởng dài hạn, thay vì chỉ hướng đến kết quả trước mắt.

Đô thị đáng sống phải thích ứng với thiên nhiên

Từ tổ chức không gian, các chuyên gia đặt vấn đề về chất lượng đô thị và nhu cầu thực tế của người dân. Một đô thị không thể chỉ được đánh giá qua tốc độ xây dựng, quy mô hạ tầng hay giá trị bất động sản, mà còn ở khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu, chất lượng môi trường và mức độ an toàn trước rủi ro.

Kiến trúc sư Olivier Souquet, Chủ tịch DE-SO Asia, nhấn mạnh mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên trong việc hình thành bản sắc đô thị. Cây xanh, mặt nước, tán che và khả năng thấm hút tự nhiên không chỉ để trang trí mà còn điều hòa môi trường, giảm tác động thời tiết cực đoan và nâng cao chất lượng sống. Nếu đô thị hóa làm suy giảm tài sản tự nhiên, chi phí khắc phục có thể lớn hơn lợi ích trước mắt.

Yêu cầu này càng cấp thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thiên tai miền Trung. Bà Đinh Thị Phương Trang, Điều phối viên quốc gia, Đại diện Deltares tại Đông Dương, cho biết mưa cực đoan, ngập lụt, sạt lở bờ sông, sụt lún và xâm nhập mặn đặt ra thách thức ngày càng lớn. Bà đề xuất lồng ghép kịch bản khí hậu đến năm 2050–2100 vào quy hoạch tổng thể và hạ tầng địa phương, thay vì chỉ xử lý rủi ro sau khi sự cố xảy ra.

Một hướng tiếp cận được đề xuất là quy hoạch thích ứng linh hoạt: xác định rủi ro, lập bản đồ không gian, lựa chọn giải pháp ưu tiên, theo dõi và điều chỉnh theo diễn biến thực tế. Nguyên tắc “Đất và Nước dẫn dắt quy hoạch không gian” đặt hệ thống tự nhiên, sinh thái làm nền tảng định hướng phát triển hạ tầng và phân bố dân cư.

Trong khi đó, với kinh nghiệm nghiên cứu tại Đức, GS.TS. Volker Hochschild - Đại học Tübingen đề cập vai trò của dữ liệu viễn thám và hệ thống dữ liệu địa lý FRAME trong công tác quy hoạch và quản lý rủi ro thiên tai. Hệ thống này tích hợp nhiều lớp thông tin về sử dụng đất, hạ tầng, quy hoạch và các mô hình dự báo phát triển đô thị đến năm 2050, 2100, đồng thời xem xét những kịch bản biến đổi khí hậu. Cách tiếp cận dựa trên dữ liệu giúp các nhà quy hoạch nhận diện khu vực có nguy cơ, hỗ trợ cảnh báo và chủ động ứng phó với ngập lụt. Đây là kinh nghiệm có thể tham khảo trong quá trình Đà Nẵng kết hợp phát triển không gian với bảo đảm an toàn và nâng cao khả năng chống chịu trước thiên tai.

Chia sẻ kinh nghiệm Ấn Độ, GS.TS. Jagan Shah, Trung tâm Nghiên cứu Giao thông và Phòng chống Chấn thương, Viện Công nghệ Ấn Độ Delhi, lưu ý đô thị hóa nhanh hơn tốc độ hoàn thiện hạ tầng có thể khiến nhu cầu người dân vượt quá năng lực cung ứng dịch vụ. Đầu tư giao thông cần gắn với quy hoạch khu dân cư, hoạt động kinh tế và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu, không tách rời nơi người dân sống, làm việc và sử dụng dịch vụ.

Đô thị đáng sống vì thế không chỉ cần công trình hiện đại mà phải được tổ chức dựa trên điều kiện tự nhiên, nhu cầu cộng đồng và khả năng thích ứng dài hạn. Đây là cơ sở để cân bằng tăng trưởng, bảo tồn và an toàn.

Kết nối hạ tầng, đánh thức lợi thế riêng của Đà Nẵng

Với Đà Nẵng sau hợp nhất, quy hoạch tích hợp thể hiện ở hai yêu cầu gắn bó: tổ chức lại giao thông để kết nối các cực tăng trưởng và khai thác lợi thế từ miền núi phía Tây đến không gian biển. Hạ tầng giúp nguồn lực lưu chuyển, trong khi thế mạnh đặc thù tạo nên bản sắc và động lực phát triển cho từng khu vực.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Lê Quang Nam, giao thông thông minh không chỉ là ứng dụng công nghệ vào quản lý, vận hành phương tiện mà phải gắn chặt với quy hoạch không gian và mục đích sử dụng đất. Giao thông vừa đáp ứng nhu cầu đi lại, vừa mở đường cho đô thị mới, nâng cao giá trị sử dụng đất thông qua dịch vụ, hạ tầng kỹ thuật và hoạt động kinh tế.

Từ cấu trúc không gian thành phố, Phó Chủ tịch UBND thành phố Lê Quang Nam đề cập ba vùng chính: khu vực phía Đông, vùng trung du – miền núi và vùng sinh thái đô thị. Trên nền tảng đó, thành phố cần tổ chức các cực tăng trưởng bổ trợ nhau. Phía Bắc, với Đa Phước, định hướng phát triển tài chính, thương mại, dịch vụ; phía Nam, gắn với Hòa Tiến, Ngũ Hành Sơn và liên kết vùng Quảng Nam cũ, có thể trở thành cực công nghiệp công nghệ cao, logistics và hàng không. Cực thứ ba tập trung vào đổi mới sáng tạo, văn hóa, giáo dục, khoa học và công nghệ.

Thách thức không chỉ là xác định các cực tăng trưởng mà còn kết nối thành mạng lưới thống nhất. Khu vực phía Đông chiếm khoảng 35% diện tích thành phố nhưng tập trung khoảng hai phần ba dân số; phía Tây chiếm khoảng 65% diện tích nhưng dân cư và hạ tầng kết nối còn hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu mở rộng không gian phát triển về phía Tây, đồng thời tránh làm gia tăng áp lực lên môi trường và hệ sinh thái.

Đà Nẵng định hướng hình thành bốn hành lang kết nối động lực gắn với đường sắt quốc gia, đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, quốc lộ, cao tốc và các tuyến liên kết đô thị nội vùng. Mạng lưới giao thông công cộng đa tầng, gồm đường sắt đô thị, xe buýt, hàng không và cảng biển, được kỳ vọng tăng cường kết nối và khả năng tiếp cận của người dân.

Một hướng đi quan trọng là phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD). Khu vực quanh nhà ga được tổ chức thành không gian đa chức năng, kết hợp nhà ở, thương mại, dịch vụ và công trình công cộng. Cách làm này tăng khả năng tiếp cận giao thông công cộng, sử dụng hiệu quả quỹ đất và tạo điều kiện cho hoạt động kinh tế phát triển quanh các đầu mối.

Đà Nẵng có lợi thế với sân bay quốc tế Đà Nẵng, sân bay Chu Lai cùng các cụm cảng biển và cảng Liên Chiểu. Nếu được kết nối đồng bộ với đường sắt, đường bộ và các khu đô thị mới, những đầu mối này có thể tạo nền tảng cho hành lang logistics, tăng năng lực lưu chuyển hàng hóa và mở rộng liên kết kinh tế vùng.

Để hiện thực hóa định hướng, thành phố cần giải quyết bài toán nguồn lực và cơ chế. Phát triển đường sắt đô thị, TOD đòi hỏi chính sách phù hợp về tài chính, quy hoạch đất đai và thu hút đầu tư. Quy hoạch giao thông cũng cần tính đến thiên tai thông qua cao độ nền, thoát nước và độ bền công trình; dữ liệu rủi ro nên được tích hợp trên bản đồ số và hệ thống quản lý đô thị.

Cùng với hạ tầng, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Quang Bửu tập trung vào việc khai thác lợi thế đặc thù sau hợp nhất, nhất là hệ sinh thái kinh tế sâm và kinh tế biển.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Quang Bửu, kinh tế sâm không nên dừng ở mở rộng vùng nguyên liệu mà cần hình thành hệ sinh thái gồm bốn trụ cột: phát triển vùng trồng; sản xuất sản phẩm chăm sóc sức khỏe, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm và dược phẩm đạt chuẩn; phát triển dịch vụ chăm sóc sức khỏe như spa trị liệu, chăm sóc người cao tuổi, phục hồi chức năng và du lịch sức khỏe kết hợp rừng Ngọc Linh với du lịch biển.

Cách tiếp cận này nhằm chuyển lợi thế tài nguyên thành chuỗi giá trị gia tăng cao. Dược liệu có thể trở thành sản phẩm chế biến, dịch vụ chăm sóc sức khỏe và trải nghiệm du lịch chuyên biệt, thay vì chỉ bán dưới dạng nguyên liệu thô. Khi kết hợp nghỉ dưỡng biển, du lịch sức khỏe có thể kéo dài thời gian lưu trú, tăng chi tiêu của du khách; hệ thống cảng biển cũng có thể trở thành cửa ngõ đưa sản phẩm chăm sóc sức khỏe ra thị trường quốc tế.

Về kinh tế biển, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Quang Bửu nêu các hướng phát triển: thủy sản; cảng biển và logistics xanh; du lịch biển thông minh, thân thiện môi trường; năng lượng tái tạo; bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái biển và rừng ngập mặn; kinh tế tuần hoàn từ nguồn lợi biển. Không gian biển rộng mở mang lại tiềm năng lớn, nhưng khai thác phải đi cùng huy động nguồn lực, ứng dụng khoa học – công nghệ và bảo vệ hệ sinh thái.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Quang Bửu cũng đề xuất nghiên cứu cơ bản, toàn diện hệ thống lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn, bắt nguồn từ dãy Trường Sơn và chảy ra biển, kết nối hệ sinh thái miền núi, đô thị, đồng bằng và ven biển. Đây được xem như “xương sống” tự nhiên liên kết kinh tế sâm vùng núi cao với kinh tế biển. Cách tiếp cận theo lưu vực có thể giúp các quyết định về tài nguyên, hạ tầng và sinh kế được xem xét trong một chỉnh thể, thay vì chia cắt theo địa giới hành chính.

Từ các ý kiến tại diễn đàn cho thấy, quy hoạch chiến lược chỉ có ý nghĩa khi kết nối tầm nhìn dài hạn với quyết định triển khai cụ thể. Khắc phục phân mảnh dữ liệu, tăng phối hợp liên tỉnh, phát triển giao thông công cộng, bảo tồn hệ sinh thái và tổ chức chuỗi giá trị kinh tế đều đòi hỏi cách tiếp cận đa ngành cùng cơ chế thực thi đồng bộ.

Đối với Đà Nẵng, không gian phát triển mới mở ra cơ hội kết nối đô thị với miền núi, công nghiệp với dịch vụ, kinh tế sâm với kinh tế biển, đồng thời tổ chức lại mạng lưới giao thông và các cực tăng trưởng. Tuy nhiên, lợi thế quy mô chỉ trở thành động lực khi được chuyển hóa thành liên kết thực chất, dựa trên quy hoạch thống nhất, khai thác hợp lý tài nguyên và khả năng thích ứng trước biến động tương lai.

Thông điệp xuyên suốt của diễn đàn là phát triển bền vững không chỉ nằm ở mở rộng không gian hay gia tăng đầu tư, mà ở cách tổ chức không gian để tạo giá trị lâu dài cho con người và các thế hệ sau. Quy hoạch cần vượt ra khỏi việc phân bổ đất đai, trở thành công cụ kết nối nguồn lực, gìn giữ bản sắc và tạo nền tảng cho mô hình tăng trưởng có sức chống chịu cao. Điều đó đòi hỏi mỗi định hướng phải đi cùng dữ liệu đáng tin cậy, đầu mối chịu trách nhiệm, cơ chế phối hợp và nguồn lực thực hiện; đồng thời cần thường xuyên theo dõi, đánh giá để điều chỉnh trước những thay đổi của kinh tế, xã hội và khí hậu.

THANH NGUYÊN - QUANG HÀ - HUY THÀNH