Từ điệu lý, câu hò xứ Quảng đến ca khúc đương đại

Về phương diện nghệ thuật truyền thống, các điệu lý, câu hò đậm chất Quảng này là nền tảng cốt lõi của nghệ thuật Hát bài chòi, di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO công nhận. Trong âm nhạc hiện đại, những giai điệu dân ca đất Quảng mượt mà, dặt dìu đã đi vào lòng người; nhiều sáng tác của các thế hệ nhạc sĩ chuyên và không chuyên đã đi cùng năm tháng. Những điệu dân ca đầy ngọt ngào ấy đã sống thủy chung với ruộng đồng, cỏ cây và làm nên con người đất Quảng ân tình.

Chính vì vậy, việc đưa chất liệu dân ca vào sáng tác âm nhạc như một nhu cầu tinh thần không thể thiếu của nhiều nhạc sĩ khi viết về mảnh đất và con người xứ Quảng. Trong sáng tác, nhiều tác giả đã khéo léo phối hợp những làn điệu mộc mạc của dân ca xứ Quảng với tư duy hòa âm, tiết tấu mới để tạo nên những tác phẩm vừa giữ được linh hồn truyền thống, vừa mang hơi thở của thời đại.

Những ca khúc điển hình có thể kể đến như Quảng Nam yêu thương của Phan Huỳnh Điểu, Thương em chín đợi mười chờ của Minh Đức, Quảng Nam – Đà Nẵng đất nặng nghĩa tình của Nguyễn Văn Tý... Trong ca khúc Quảng Nam yêu thương, nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu, người con của đất Quảng, đã sử dụng chất liệu “Lý Tang tít” đặc trưng của xứ Quảng. Các ca khúc Thương em chín đợi mười chờ của nhạc sĩ Minh Đức, Thu Bồn ơi của Lê Anh, Tiếng hát bên dòng sông của Nguyễn Huy Hùng... đã lấy cảm hứng từ câu ca dao và điệu lý, câu hò quen thuộc, gắn liền với hình ảnh sông Thu Bồn nên thơ, với bãi bắp, triền dâu điển hình xứ Quảng, một thời vang danh “Quê hương dâu tằm”.

Nói về nhạc sĩ có nhiều ca khúc lồng ghép âm hưởng dân ca xứ Quảng trong các phong cách âm nhạc hiện đại phải kể đến nhạc sĩ Trần Quế Sơn, người đã có 25 sáng tác về quê hương Quảng Nam, trong đó có những ca khúc đi vào lòng người như Tình quê, Yêu cái mặn mà, Em gái quê mình, Quê hương tôi, Dùi Chiêng...

Ca khúc “Gửi người em gái quê hương” của nhạc sĩ Hoàng Bích cũng là một sáng tác khá điển hình về sự hòa quyện chất liệu dân gian. Trong đó, tác giả đã khai thác khéo léo chất liệu dân ca mới dựa trên các làn điệu, điệu hò của xứ Quảng cùng với nhạc điệu thiết tha, mượt mà, sâu lắng, mang chút man mác buồn đặc trưng của dải đất miền Trung đầy nắng gió, làm cho ca khúc này in đậm trong đời sống văn nghệ và trở thành niềm tự hào của người dân xứ Quảng suốt nhiều thập kỷ.

Cố nhạc sĩ Nguyễn Duy Khoái cũng là một nhạc sĩ vận dụng rất tài tình các làn điệu dân ca xứ Quảng trong sáng tác của mình. Chỉ một ca khúc “Đêm hội Phố Hoài” của ông cũng đủ minh họa sinh động cho nhận định này. Bài hát không chỉ sử dụng chất liệu âm nhạc truyền thống miền Trung mà còn vận dụng tài tình các hình ảnh, thanh âm đậm đà bản sắc dân gian. Chất dân ca trong bài hát được khắc họa rõ nét, ngọt ngào, sâu lắng qua những giai điệu mang nét ngũ cung mượt mà, gợi liên tưởng đến những câu hò, điệu lý của vùng đất Quảng Nam...

Giai đoạn sau năm 1997, cả Đà Nẵng và Quảng Nam tiếp tục có những ca khúc đậm chất dân ca xứ Quảng và Nam Trung Bộ. Điển hình như ca khúc Đà Nẵng tình người do Đình Thậm sáng tác, phổ thơ Ngân Vịnh. Đây là ca khúc mang đậm âm hưởng dân ca Nam Trung Bộ, được hòa quyện khéo léo với chất liệu nhạc trữ tình quê hương. Có thể nói, đây là tác phẩm tiêu biểu khai thác rất thành công chất liệu âm nhạc truyền thống miền Trung để tạo ra bản sắc riêng. Giai điệu bài hát được tác giả xây dựng trên nền tảng các làn điệu dân ca ngọt ngào, nồng thắm của đất Quảng nói riêng và miền Trung nói chung, cùng với những ca từ mộc mạc, thắm đượm tính ca dao, dân ca. Những hình ảnh gắn liền với đất và người Đà Nẵng được đưa vào tự nhiên, đậm đà hương vị quê hương, làm cho ca khúc này trở thành một “địa phương ca” điển hình.

Có một ca khúc mang “chất Quảng” điển hình từ giai điệu đến ca từ, hình ảnh. Đó là ca khúc “Ai mì Quảng không” của cố nhạc sĩ Trần Phú Thiên. Năm 2019, khi được cất lên bởi ca sĩ Tố My, ca khúc đã lập tức đi vào lòng người, nhất là đối với những người con Quảng Nam xa xứ. Tác giả ca khúc, Trần Phú Thiên, quê Điện Bàn; anh sáng tác riêng ca khúc cho ca sĩ Tố My, cũng là một người con xứ Quảng (Hòa Vang). Tiếc rằng, Trần Phú Thiên đã ra đi quá sớm khi đang độ sung sức (1991-2020). Bài hát có ca từ nhẹ nhàng, gần gũi, bình dị, đậm chất dân ca, đặc biệt là các câu hò khoan, góp phần tôn vinh mì Quảng, món ăn nổi tiếng của quê hương.

Sau khi Quảng Nam tái hợp Đà Nẵng tháng 7/2025, nối tiếp mạch nguồn của các thế hệ nhạc sĩ đi trước trong sáng tác ca khúc khai thác nguồn vốn quý về văn hóa nghệ thuật, đặc biệt là các làn điệu dân ca của quê hương, các nhạc sĩ của Đà Nẵng đã tiếp tục cho ra đời những sáng tác có chiều sâu về quê hương, trong đó không quên khai thác “nguồn tài nguyên” nghệ thuật dân gian xứ Quảng.

Người viết từng được nghe các ca khúc sáng tác trong thời gian gần đây, đặc biệt là trong các cuộc thi, cuộc vận động sáng tác ca khúc về địa phương của các xã, phường mới được thành lập sau khi sáp nhập Quảng Nam và Đà Nẵng. Nhiều ca khúc được các tác giả khai thác những làn điệu dân ca quê hương, tạo ra những tác phẩm mang đậm bản sắc đất Quảng giàu truyền thống nhưng cũng không kém phần hiện đại, trẻ trung.

Từ An Hải biển xanh, cát trắng đến Gò Nổi, vùng đất trù phú ven dòng sông Thu; từ An Khê, Hòa Xuân, những trung tâm đô thị mới, đến vùng núi Trà Linh, nơi có sâm Ngọc Linh, sản vật nổi tiếng của đất Quảng, các cuộc thi ca khúc do Hội Âm nhạc thành phố tổ chức đã ghi nhận nhiều sáng tác mang đậm âm hưởng dân ca của các dân tộc vùng núi Đà Nẵng, nghe rất hào hùng và lắng đọng.

Tiềm năng khai thác làn điệu dân ca truyền thống đất Quảng trong sáng tác các tác phẩm âm nhạc đương đại còn rất phong phú. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc còn rất nhiều cơ hội, điều kiện để lan tỏa những thanh âm ấy đến bạn bè gần xa thông qua các sự kiện mang tầm quốc gia và quốc tế tổ chức hằng năm tại Đà Nẵng, điển hình là Cuộc thi pháo hoa quốc tế Đà Nẵng (DIFF), nơi có đội thi của thành phố cùng các chương trình nghệ thuật mỗi đêm thi...

Sức sáng tạo, tình yêu quê hương của các nhạc sĩ Đà Nẵng vẫn luôn dồi dào và đầy nhiệt huyết. Hy vọng những ca khúc viết về Đà Nẵng ra đời trong thời gian tới sẽ tiếp tục vang lên, bay cao, bay xa, góp phần lan tỏa hình ảnh một Đà Nẵng mới, hiện đại và giàu bản sắc, để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp trong lòng bạn bè gần xa.

DÂN HÙNG