Theo dấu Champa - Kỳ 1: Giữ hồn một nền văn minh

Giữa dòng khách quốc tế nối nhau tham quan Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng (phường Hải Châu) trong một buổi sáng mùa hè, anh Julien Moreau, du khách đến từ Pháp, dừng lại khá lâu trước pho tượng thần Shiva Mỹ Sơn C1.

Sau khi chậm rãi đi qua từng không gian trưng bày, anh mỉm cười và nói với người hướng dẫn: "Tôi từng đến nhiều bảo tàng ở châu Âu, nhưng thật bất ngờ khi ở Đà Nẵng lại có một bảo tàng lưu giữ nghệ thuật Champa quy mô và đặc sắc đến như vậy. Mỗi hiện vật ở đây giống như đang kể câu chuyện về một nền văn minh."

Có lẽ đó cũng là cảm nhận chung của rất nhiều du khách khi lần đầu đặt chân đến công trình hơn một thế kỷ nằm bên bờ sông Hàn. Giữa nhịp sống sôi động của thành phố, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng lặng lẽ lưu giữ ký ức của một nền văn minh từng phát triển rực rỡ trên dải đất miền Trung.

Không chỉ là bảo tàng chuyên đề về nghệ thuật điêu khắc Champa lớn nhất thế giới, nơi đây còn được xem như "trái tim" của công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát huy di sản Champa tại Việt Nam.

Ít ai biết rằng hành trình hình thành bảo tàng đã bắt đầu từ cuối thế kỷ XIX, khi các học giả của Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) tiến hành khảo sát và sưu tầm những tác phẩm điêu khắc Chăm còn nằm rải rác tại các đền tháp, phế tích ở miền Trung.

Trước nguy cơ nhiều hiện vật quý bị hư hại theo thời gian, ý tưởng xây dựng một bảo tàng chuyên biệt về nghệ thuật Champa được hình thành.

​​​​​​​Năm 1915, công trình chính thức khởi công với sự hỗ trợ của EFEO. Đến năm 1919, tòa nhà đầu tiên hoàn thành theo thiết kế của hai kiến trúc sư Delaval và Auclair, mở đầu cho hành trình hơn một thế kỷ gìn giữ di sản Champa.

Trải qua nhiều lần mở rộng, trùng tu, công trình vẫn giữ được những đường nét kiến trúc nguyên bản với cảm hứng từ hình khối của các ngọn tháp Chăm. Những bức tường vàng nhạt, khoảng sân phủ bóng cây cổ thụ và không gian trầm mặc khiến nơi đây như tách biệt khỏi sự náo nhiệt của phố thị, để mỗi du khách lắng mình trước những dấu tích của thời gian.

Năm 2011, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là Bảo tàng hạng I, ghi nhận vị thế đặc biệt của thiết chế văn hóa này trong hệ thống bảo tàng Việt Nam.

Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với giá trị của kho tàng hiện vật mà còn khẳng định vai trò của bảo tàng như trung tâm nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản Champa hàng đầu cả nước.

​​​​​​​Điểm đặc biệt nhất của bảo tàng nằm ở kho tàng hiện vật đồ sộ mà hiếm nơi nào trên thế giới có được. Hiện nay, bảo tàng đang quản lý hơn 3.000 hiện vật Champa, phản ánh đầy đủ tiến trình phát triển của nghệ thuật điêu khắc từ thế kỷ VII đến thế kỷ XV.

Trong đó, khoảng 500 hiện vật tiêu biểu được trưng bày thường xuyên, đến từ những trung tâm văn hóa lớn của Champa như Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm, Quảng Nam, Bình Định...

Không gian trưng bày được tổ chức theo từng khu vực khảo cổ, giúp người xem hình dung rõ sự phát triển của nghệ thuật Champa qua từng giai đoạn lịch sử.

Mỗi pho tượng, mỗi phù điêu không chỉ là một tác phẩm điêu khắc mà còn phản ánh đời sống tín ngưỡng, tư duy thẩm mỹ và kỹ thuật chế tác đá đạt đến trình độ bậc thầy của người Chăm cổ.

Hình tượng thần Shiva, thần Ganesha, Bồ tát Tara, các vũ nữ Apsara hay linh vật Makara đều mang những đường nét mềm mại nhưng đầy sức mạnh, minh chứng cho một nền mỹ thuật từng đạt đến đỉnh cao ở khu vực Đông Nam Á.

Đặc biệt, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng hiện là nơi lưu giữ và phát huy giá trị 12 bảo vật quốc gia, gồm: Đài thờ Trà Kiệu, Phù điêu Apsara Trà Kiệu, Đài thờ Mỹ Sơn E1, Tượng thần Ganesha Mỹ Sơn, Phù điêu Đản sinh Brahma Mỹ Sơn E1, Tượng thần Shiva Mỹ Sơn C1, Đài thờ Đồng Dương, Tượng Bồ tát Tara, Tượng Gajasimha, Tượng rồng Tháp Mẫm, Phù điêu Shiva múa Phong Lệ và Phù điêu Uma Chánh Lộ.

​​​​​​​Đây đều là những kiệt tác độc bản, phản ánh đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc Champa cũng như giá trị khảo cổ, lịch sử và tôn giáo hiếm có trong khu vực Đông Nam Á.

Trong số đó, Tượng Bồ tát Tara được xem là bảo vật đặc biệt quý hiếm. Đây là một trong những tượng đồng Champa đẹp nhất còn tồn tại đến ngày nay, vì vậy hiện vật gốc chỉ được giới thiệu trong những sự kiện đặc biệt nhằm bảo đảm điều kiện bảo quản tốt nhất.

Cùng với Đài thờ Mỹ Sơn E1 hay Phù điêu Shiva múa Phong Lệ, những bảo vật ấy không chỉ là niềm tự hào của Đà Nẵng mà còn là tài sản vô giá của di sản văn hóa Việt Nam.

Hơn một thế kỷ qua, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng đã bền bỉ thực hiện sứ mệnh gìn giữ những giá trị của một nền văn minh. Nhưng trong bối cảnh công chúng ngày càng đòi hỏi nhiều hơn những trải nghiệm văn hóa, bảo tồn thôi là chưa đủ.

Điều quan trọng hơn là làm thế nào để những pho tượng, những phù điêu và những bảo vật nghìn năm ấy tiếp tục sống trong đời sống đương đại, để mỗi người khi rời khỏi bảo tàng không chỉ mang theo những bức ảnh lưu niệm, mà còn mang theo sự thấu hiểu và niềm tự hào về một nền văn minh từng rực rỡ trên dải đất miền Trung.​​​

Nếu hơn một thế kỷ trước, sứ mệnh của Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là thu thập và gìn giữ những tác phẩm điêu khắc Champa đang đứng trước nguy cơ thất lạc, thì hôm nay, sứ mệnh ấy đã được mở rộng.

Bảo tồn không còn chỉ là gìn giữ những hiện vật quý giá trong không gian trưng bày, mà còn là làm cho di sản tiếp tục sống, tiếp tục đối thoại với công chúng và trở thành nguồn lực quan trọng trong phát triển văn hóa của thành phố.

Nhận thức rõ giá trị đặc biệt của bảo tàng, những năm gần đây, thành phố Đà Nẵng dành nhiều nguồn lực để đầu tư nâng cấp hạ tầng, hoàn thiện không gian trưng bày và từng bước nâng cao chất lượng phục vụ.

​​​​​​​Gần đây, dự án cải tạo, nâng cấp Bảo tàng Điêu khắc Chăm hoàn thành cuối năm 2025 với tổng mức đầu tư gần 11,5 tỷ đồng đã mang đến diện mạo mới cho công trình hơn một thế kỷ.

Không gian sân vườn được chỉnh trang thông thoáng hơn, hệ thống kỹ thuật được nâng cấp đồng bộ, cảnh quan được cải thiện nhưng vẫn giữ nguyên giá trị kiến trúc vốn có. Những thay đổi ấy không chỉ tạo điều kiện tốt hơn cho công tác bảo quản hiện vật mà còn mở ra thêm nhiều không gian trải nghiệm dành cho khách tham quan.

​​​​​​​Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh, mục tiêu của dự án không chỉ dừng lại ở việc cải tạo cơ sở vật chất mà hướng tới xây dựng Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng đạt chất lượng về hạ tầng, đáp ứng yêu cầu về công nghệ và chất lượng phục vụ, xứng đáng là Bảo tàng hạng I, là điểm đến văn hóa đặc sắc của Đà Nẵng nói riêng và Việt Nam nói chung.

Định hướng ấy cũng cho thấy quyết tâm của thành phố trong việc đưa bảo tàng trở thành một trung tâm văn hóa có sức lan tỏa, nơi những giá trị của nền văn minh Champa tiếp tục được gìn giữ và phát huy trong đời sống hiện đại.

Mỗi bảo vật quốc gia được lưu giữ tại bảo tàng không chỉ là tài sản vô giá của Đà Nẵng mà còn là di sản chung của đất nước, đòi hỏi những tiêu chuẩn bảo quản nghiêm ngặt theo thông lệ quốc tế.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở bảo tồn thì di sản sẽ rất khó đến gần hơn với công chúng. Chính vì vậy, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng đang từng bước chuyển mình từ mô hình "bảo tàng trưng bày" sang "bảo tàng trải nghiệm".

Đề án "Giáo dục di sản tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm giai đoạn 2025-2027, định hướng đến năm 2030" được triển khai nhằm xây dựng các chương trình phù hợp với từng nhóm công chúng, đặc biệt là học sinh, sinh viên.

Thông qua những hoạt động tương tác, trải nghiệm trực tiếp với hiện vật, di sản không còn là những kiến thức khô khan trong sách giáo khoa mà trở thành những bài học sinh động về lịch sử, mỹ thuật và văn hóa.

​​​​​​​Cùng với giáo dục di sản, hàng loạt hoạt động sáng tạo đã góp phần mang đến diện mạo mới cho không gian bảo tàng. Những điểm check-in theo mùa lễ hội, các hoạt động trải nghiệm dành cho gia đình và du khách quốc tế cũng liên tục được đổi mới, góp phần tạo thêm sức hút cho điểm đến văn hóa đặc biệt này.

Không chỉ đổi mới hoạt động trong nước, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng còn mở rộng hợp tác quốc tế nhằm nâng cao giá trị nghiên cứu và phát huy di sản. Nhân Ngày Quốc tế Bảo tàng năm 2026, bảo tàng đã ký kết chương trình hợp tác giai đoạn 2026-2028 với Viện Viễn Đông Bác cổ (Pháp), tiếp nối mối duyên học thuật đã bắt đầu từ hơn một thế kỷ trước.

Những chương trình hợp tác về nghiên cứu, trao đổi chuyên gia, bảo tồn hiện vật và tổ chức trưng bày chuyên đề không chỉ góp phần làm giàu thêm giá trị học thuật của bảo tàng mà còn khẳng định vị thế của Đà Nẵng trong mạng lưới nghiên cứu Champa của khu vực.

Theo bà Lê Thị Thu Trang, Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, sau khi hoàn thành cải tạo, đơn vị liên tục nhận được nhiều đề xuất hợp tác từ các tổ chức văn hóa, giáo dục và nghệ thuật trong và ngoài nước.

Bảo tàng đang xây dựng kế hoạch tổ chức các hoạt động văn hóa về đêm tại khu vực sân vườn, phát triển thêm nhiều sản phẩm trải nghiệm mới để đưa không gian di sản đến gần hơn với người dân và du khách.

Đây không chỉ là cách làm mới hoạt động của bảo tàng mà còn là hướng đi nhằm khai thác hiệu quả giá trị văn hóa, tạo thêm sản phẩm du lịch đặc sắc cho thành phố.​​​​

​​​​​​Có những bảo tàng lưu giữ hiện vật. Nhưng cũng có những bảo tàng lưu giữ ký ức của cả một nền văn minh. Hơn một thế kỷ qua, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng đã bền bỉ thực hiện sứ mệnh ấy bằng việc gìn giữ từng pho tượng, từng phù điêu, từng mảnh sa thạch vượt qua thử thách của thời gian.

Hôm nay, khi những giá trị Champa được số hóa, được đưa vào trường học, được kể bằng ngôn ngữ của nghệ thuật trình diễn, của công nghệ và những trải nghiệm sáng tạo, di sản không còn lặng yên sau những tủ kính.

Di sản đang tiếp tục sống trong đời sống đương đại, góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa Đà Nẵng và khẳng định vị thế của thành phố như một trung tâm bảo tồn, nghiên cứu và phát huy di sản Champa hàng đầu Việt Nam. Bởi gìn giữ một bảo vật là bảo vệ một phần lịch sử, còn làm cho di sản tiếp tục sống chính là cách thành phố gìn giữ cội nguồn để tự tin hướng tới tương lai.

​​​CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ THÀNH PHỐ​​