Làng Nam Ô - Bài 1: Dấu xưa của ngôi làng bên chân sóng

Ngôi làng 700 tuổi

Có lẽ sẽ hiếm có làng biển nào như Nam Ô với “tuổi làng” gần 700 năm tuổi. Đến với Nam Ô không khó để bắt gặp những di tích đã và đang được cư dân của làng, chính quyền địa phương chung tay bảo vệ, gìn gữ.

Ở làng, ngoài 4 giếng nước Chăm vẫn còn hiện diện thì các nhà khảo cổ cũng phát hiện rất nhiều di chỉ, phế tích khác có niên đại thế kỷ 10. Vào năm 2015, Viện khảo cổ học Việt Nam cũng đã tiến hành đào khai quật thám sát di tích tháp chăm Xuân Dương và thu được rất nhiều hiện vật. Dù trở thành phế tích từ lâu do thời gian và chiến tranh, nhưng tháp chăm Xuân Dương lâu nay vẫn được nhắc đến nhiều trong sử liệu.

Làng Nam Ô nhìn từ phía biển

Lần nào đến Nam Ô, tôi cũng liên lạc trước để vào nhà hàn huyên với ông Đặng Dùng - người được ví như sử gia của làng. Nhìn ra biển, ông Dùng nói thật hiếm có ngôi làng nào có vị trí đặc biệt như vầy. Phía trước là biển, bên là sông và tựa dưới Thiên hạ đệ nhất hùng quan Hải Vân.

Cách đây chừng 2 thế kỷ, tên của làng đã được nhắc đến trong sử sách. Đại Nam nhất thống chí, Quốc sử quán triều Nguyễn viết: “Núi Cu Đê cách huyện Hòa Vang 28 dặm về hướng bắc, lại có tên là núi Hoa Ổ (tên Nam Ô trước đây) rất nhiều ve, người địa phương bắt nấu, vị rất ngon. Mùa thu mùa đông cầu vồng hiện ở phía nam núi, người ta lấy mà chiêm nghiệm mưa lụt. Núi thấp nhỏ, gỗ tạp mọc xanh um”.

Chỉ tay về cánh rừng cấm mỏm Hạc trên ghềnh, ông Dùng chia sẻ: “Từ trăm năm trước, ở đây đã có dân làng đặt tên đây là cây Huyền Trân cho thấy sự ăn sâu trong tiềm thức của nhiều thế hệ về điển tích đổi công chúa mở mang bờ cõi”.

Điển tích mà dân làng nói tới được sử Việt chép rằng năm 1306, Đại Việt gả công chúa Huyền Trân cho vua Chăm Chế Mân để được thêm châu Ô và châu Lý. Chỉ một năm sau Chế Mân qua đời, tục người Chăm chồng chết vợ phải theo về cõi âm. Thương em, vua Trần Anh Tông sai tướng Trần Khắc Chung hành phương nam giải cứu.

Nhưng từ bao đời, cư dân của làng truyền tai nhau câu chuyện nhuốm màu huyền sử. Rằng tướng Trần Khắc Chung nói với người Chiêm cho công chúa ra bờ biển để chiêu hồn chồng nhưng rồi lên thuyền nhẹ bôn tẩu. Trong dọc dài chạy từ kinh đô Đồ Bàn (Bình Định) về phương Bắc đã bao quân tướng hi sinh để chặn sự truy đuổi của quân Chiêm. Lúc Trần Khắc Chung đưa Huyền Trân chạy ra đến Hải Vân, vì gió mùa không thể tiếp tục hành trình nên phải lưu lại Nam Ô, chờ cho đến mùa gió nam thổi. Khi cả đoàn lên thuyền thì một vị tùy tướng đã ở lại trở thành người đầu tiên sống và chết ở đây...

Mỗi góc làng là một câu chuyện

Ngay trước bờ biển Nam Ô, là Lăng Ngư Ông. Trong tiếng rì rào của sóng biển, ông Trần Ngọc Vinh (nghệ nhân làng mắm Nam Ô) dẫn khách vào trong lăng. Theo các cao niên của làng, hiện lăng đang thờ 47 bộ xương cá Ông.

Các bộ xương này được ngư dân chôn cất sau đó di dời vào lăng từ năm 1848 đến nay và được cư dân của làng thờ cúng trang nghiêm.

Nam Ô đang còn nhiều di tích gắn với lịch sử của làng

Cũng theo các bậc cao niên của làng, lúc đầu Lăng có kiến trúc như sườn gỗ, tường đá trát vôi vữa, mái lợp lá kè; đến năm 1851, Lăng được tôn tạo to đẹp hơn...Lăng là nơi cất giữ hài cốt cá Ông đã được cải táng.

Cách Lăng Ông khoảng 300m về phía Nam là mộ Cá Voi. Tương truyền Cá Voi sau khi bị lụy trôi dạt vào bờ sẽ được người dân mai táng sau ba năm họ sẽ đưa hài cốt cá Ông đến Lăng để thờ cúng.

Gần đó là Dinh Cô Hồn. Theo các bô lão trong làng thì trong các trận chiến chống quân Pháp đánh vào cửa biển Đà Nẵng năm xưa, quân lính triều đình của 2 đồn Nam Ô, Tấn biển Cu Đê và dân binh địa phương tử trận rất nhiều, nên triều đình đã sắc dụ cho các dân xã lập âm linh để tưởng nhớ tử sĩ trân vong. Thời vua Thành Thái đã sắc dụ cho các nơi lập Âm Hồn Đàn để tưởng vọng các tử sĩ đã bỏ minh trong biến cố thất thủ kinh đô  năm 1885.

Đi theo con đường dẫn vào làng là Miếu Bà Liễu Hạnh xây dựng năm 1602 gắn với tục thờ mẫu của cư dân Đại Việt trên vùng đất mới, được nhân dân làng Nam Ô lưu truyền nhiều đời.

Đây chỉ là một số trong nhiều dấu xưa của làng. Nơi đây, mỗi góc làng dường như là một câu chuyện…

MINH CƯỜNG