Làng Nam Ô - Bài 2: Nghề vang danh của làng

Thương hiệu của làng

Bước chân đến đầu làng, hương nước mắm Nam Ô đã cồn cào ruột gan. Chúng tôi vào nhà lão ngư Trần Ngọc Vinh. Ông Vinh dùng mái chèo khuấy nhẹ vào chum ủ mắm, một mùi thơm ngào ngạt tỏa ra khiến cho người ta có cảm giác như chực trào nước miếng. Chưa dừng lại, ông Vinh lại tiến tới một chum sành khác: “Chum này đã ủ hơn 15 tháng, hương nhẹ như gió thoảng, đượm lắm”. Ông Vinh dừng tay rồi chậm rãi tiếp lời: “Chú có biết vì răng dân Nam Ô ủ mắm lại để chum ở trong mát không. Để hương vị mắm không bay đi”.

Theo ông Vinh, khi muối cá, người ta sẽ lấy đá đè lên, sau 3 tháng để nước phủ, ngấm vào tận xương cốt cá cho đều đặn và chín mới lấy đá ra, rồi dùng mái chèo khuấy. Công thức thường 10 cá, 3 - 4 muối, 2 ký cá sẽ cho ra 1 ký nước, muối trong vòng 12 tháng. Khi muối xong, người ta múc nước mắm ra và để lọc qua 2 lớp vải.

Nghề làm nước mắm truyền thống của dân làng Nam Ô

Nước mắm lọc xong hãy còn quá đậm đà, độ mặn rất cao nên phải chiết ra chum để trong mát một thời gian cho bốc hơi lên, dịu đi. Nước mắm lúc này sẽ có màu sậm đỏ, hương nồng. Nếu để trong chum một thời gian nữa, mắm sẽ có màu vàng ánh, hương đằm lại.  

“Có nhiều chum ngâm đến 14-15 tháng, xương cá sẽ tan mịn ra theo nước, vì thế nước mắm càng ngọt. Nhưng đặc trưng là khi mua mắm này về bà con phải pha chế thêm vì mắm rất đậm đà, do chỉ muối với cá, không chất bảo quản”-ông Vinh chia sẻ.

Ông Vinh nheo nheo mắt nhớ về những ngày xưa của làng mắm. Đó là từ thế kỷ XIX, dân làng bắt đầu làm nghề mắm. Việc đánh bắt cá cơm than để làm mắm còn rất thô sơ, chỉ bằng mành vải. Một bác ngư dân cầm đuốc ôm theo ống tre to để bơi dụ cá. Hai chiếc thuyền với 8 ngư dân vừa vây mành vừa đập chèo xuống nước để xua cá. Khi hai chiếc thuyền quây lại với nhau như gọng kìm, cùng là lúc mành khít lại, người cầm đuốc sẽ leo lên thuyền.

“Khi mùa cá tháng 3 về, có những chuyến đi trúng đàn cá đầy cả thuyền. Phần thì đem phơi, phần mang đi làm mắm”-ông Vinh chia sẻ.

Ông Vinh tiếp lời, vùng biển Nam Ô này loài cá cơm than là đặc sản nhứt. Chỉ cần rong thuyền ra một xíu là có thể đánh cá đưa vào bờ nên cá còn tươi roi rói. Muối là muối tinh nổi tiếng từ Sa Huỳnh, Quảng Ngãi được chở ra bờ biển Nam Ô.

“Mắm Nam Ô vô cùng đặc biệt nên chỉ cần ngửi qua là biết ngay. Có lẽ vùng đất, khí trời Nam Ô mới hợp. Mắm là tinh túy của vùng đất này” - ông Vinh đúc kết.

Nghề vang bóng

Nam Ô còn vang bóng với nghề pháo. Nghề làm pháo đã dừng cách đây hơn 20 năm nhưng những nghệ nhân của làng vẫn còn lưu giữ rất nhiều những kỷ vật một thời. Đó là những bản thiết kế các loại pháo như pháo hoa rơi, pháo nhật nguyệt, phi thuyền…

Những bô lão của làng nói chẳng biết nghề pháo có từ khi nào, có gia đình mấy thế hệ đã từng gắn bó với nghề. Nghề truyền nghề, người dạy người làm pháo, dân làng Nam Ô 1 rồi Nam Ô 2 với gần 800 hộ dân cũng sống với nghề pháo. Không chỉ vậy, khi những người con của làng lấy vợ, lấy chồng đi về Kim Liên cũng đưa nghề làm pháo về đây. Lúc thịnh của nghề hồi sau giải phóng, làng pháo đã thành lập hợp tác xã pháo Nam Ô và pháo được đưa đi khắp nơi, nhất là Sài Gòn. Những dịp lễ tết, liên hoan, tiệc tùng…pháo Nam Ô nổ giòn vang trời.

Nhà nghiên cứu Đặng Dùng chia sẻ có người cho rằng nghề pháo của Nam Ô khởi sinh từ thời nhà Trạm Nam Ô còn hoạt động náo nhiệt, nhất là khi Pháp đánh vào Đà Nẵng năm 1858.

Nhiều gia đình ở làng còn lưu những hình ảnh về nghề vang bóng một thời ở Nam Ô

Bấy giờ, quân binh nhà Trạm dùng pháo làm hiệu hỏa tốc thay cho ngựa trạm. Nhu cầu thì nhiều mà pháo hiệu ở kinh đưa về không kịp nên vị thừa dịch chỉ huy nhà Trạm đã chủ động sai phái người trong làng sáng dạ khéo tay dùng thuốc súng sẵn có trong thành làm những viên pháo tre thay thế. Qua cơn binh biến, những người ấy lại tiếp tục mày mò làm những viên pháo kết lại thành dây đốt cho vui tai trong các ngày hội làng, ngày Tết.

Lại có những chứng cứ được xác nhận bởi các bô lão tôn vinh cụ Cửu Mai (18??-1957) quê ở Quảng Ngãi là tổ nghề pháo Nam Ô. Cụ trên đường qua làng Nam Ô, nhìn thấy địa linh nơi đây nên quyết định ở lại  trổ tài chữa bệnh, biết dùng các khoáng chất thiên nhiên làm pháo.

Năm Bảo Đại thứ mười (1934) hoàng đế Bảo Đại làm đại lễ cưới. Vua nghe tài năng của cụ bèn triệu cụ về kinh đô Huế để dựng giàn pháo hoa kịp trình diễn trong ngày khánh lễ ấy. Giàn pháo đã gây cảm xúc phấn khích từ vua, quan cho đến dân chúng đất thần kinh. Thành quả ấy đã mang về cho cụ hàm Chánh Cửu phẩm. Từ đấy dân làng gọi cụ là Cửu Mai.

Cụ trở về làng đúng lúc việc trùng tu lăng Ông Ngư đến hồi hoàn thiện. Cụ phát tâm hiến cúng những tràng pháo cho lễ lạc thành để thể hiện tấm lòng thành. Sau hai tháng ròng, dưới sự chỉ dẫn bày biểu của cụ, một giàn pháo hoa đã kịp trình làng cho lễ lạc thành ngày 21-5 năm Giáp Tuất. Sự kiện đặc biệt này đã thu hút cả dân chúng trong làng và các làng phụ cận. Giàn pháo có nhiều tầng hình tháp cụt, cao chừng 5-6 mét, đặt giữa bãi làng trước lăng, cách mép biển chừng ba bốn chục mét.

Đêm 21, khán giả đứng đầy cả bãi, chờ giờ khai hỏa. Khởi đầu là pháo chuột mang lửa từ trong lăng phóng ra theo hình chữ chi như báo hiệu chào mừng. Pháo chuột khác lại xòe lửa tiếp sức, phóng thẳng vào trung tâm giàn pháo và tóe lửa....Rất nhiều loại pháo khoe màu khoe sắc đẹp như lần cụ Cửu Mai diễn ở kinh đô Huế.

Đêm pháo hoa đó đã đặt nền móng khởi sinh cho làng Nam Ô một nghề mới: nghề pháo.

HỒNG CƯỜNG