Tết máng nước dưới chân núi Ngọc Linh

Đây là một trong những lễ tết thiêng liêng và quan trọng của đồng bào ở núi Ngọc Linh. Với họ, nguồn nước là mạch sống của buôn làng, là ân huệ của núi rừng ban tặng. Vì thế, vào ngày đầu năm mới, dân làng trang trọng tổ chức lễ cúng thần núi, thần rừng để rước dòng nước tinh khiết về giữa làng, cầu mong sự sống được duy trì bền bỉ, mùa màng tươi tốt, con người khỏe mạnh.

Trải qua bao thăng trầm của thời gian, tục lệ độc đáo này vẫn được gìn giữ nguyên vẹn và tiếp tục phát huy như một giá trị văn hóa không thể thiếu trong đời sống cộng đồng.

Giữa những ngày xuân Bính Ngọ ngập tràn nắng ấm, đặt chân về các làng ở xã Trà Linh, Trà Tập, Trà Vân, Nam Trà My nằm dưới dân dãy núi Ngọc Linh, chúng ta sẽ được đồng bào Ca Dong, Xê Đăng nồng hậu mời dự Tết máng nước trong không khí hân hoan, rộn rã. Lễ tết này luôn được tổ chức vào những ngày đầu năm mới, bởi theo quan niệm của bà con, mùa xuân là thời khắc nguồn nước từ đại ngàn tuôn chảy trong lành và tinh khiết nhất. Chính vì vậy, tất cả các khu làng của người Ca Dong, Xê Đăng đều đồng loạt tổ chức nghi lễ, như một cách đồng lòng đón mạch sống mới về với cộng đồng.

Trước ngày tổ chức Tết máng nước, cả làng cùng nhau tất bật chuẩn bị. Người thì chặt tre, dựng cây nêu; người thì lo sắm sửa lễ vật như gà, heo, trầu cau, cơm lam, thịt chuột… tất cả đều được chuẩn bị chu đáo với lòng thành kính dâng lên thần rừng, cầu xin ban cho nguồn nước dồi dào, tinh khiết để nuôi dưỡng sự sống của bản làng.

Già làng sẽ triệu tập những thanh niên khỏe mạnh, phân công nhiệm vụ dựng cây nêu, phát quang lối đi dẫn vào đầu nguồn suối. Con đường vào rừng được dọn sạch sẽ, trang nghiêm như mở lối đón điều thiêng liêng. Nguồn nước được chọn thường nằm sâu trong cánh rừng già nguyên sinh, đây là nơi dòng suối trong vắt, mát lành, được người dân tin rằng còn nguyên vẹn sự tinh khiết của đại ngàn.

Mỗi làng đều chuẩn bị hai con gà trống và một con heo làm lễ vật dâng cúng nơi đầu nguồn. Khi cây nêu đã được dựng trang trọng giữa làng, toàn thể đàn ông sẽ cùng nhau mang lễ vật tiến vào khu vực lấy nước trên dòng suối thiêng.

Giữa không gian tĩnh lặng của rừng già, nghi thức tế lễ diễn ra đầy trang nghiêm: già làng thay mặt cộng đồng thực hiện nghi lễ hiến tế, các bô lão phụ lễ, gửi gắm lòng thành kính vào dòng nước đầu nguồn, là biểu tượng của sự sống và phúc lành cho cả buôn làng trong năm mới.

Trong khoảnh khắc linh thiêng ấy, già làng cất lời khấn vang giữa núi rừng, cầu xin thần núi, thần rừng che chở, ban cho buôn làng một năm làm ăn hanh thông, cuộc sống yên vui, mọi người thuận hòa, gắn bó. Cầu mong dòng nước đầu nguồn mãi trong mát, dồi dào để dân làng được “mát bụng” quanh năm, đây là cách nói mộc mạc mà chứa đựng ước vọng bình an, đủ đầy.

Khi nghi lễ cúng tạ thần linh kết thúc, từng hộ gia đình trang trọng dùng ống nứa rừng múc nước thiêng từ suối mang về nhà. Dòng nước ấy được nhóm lên trong bếp lửa đầu năm, nấu nồi cơm mới như gửi gắm niềm tin về một mùa xuân ấm no, hạnh phúc.

Sau phần nghi lễ ở đầu nguồn, những thanh niên khỏe mạnh nhất trong làng sẽ đặt ống dẫn nước từ khe suối về làng. Dòng nước mát lành theo máng làm từ cây lồ ô chảy về làng, nơi cây nêu sừng sững như biểu tượng kết nối đất trời.

Khi dòng nước đầu năm vừa đầy máng, già làng lại thực hiện nghi thức tạ ơn, dâng lễ để cảm tạ thần linh đã ban cho buôn làng nguồn nước mới. Xung quanh cây nêu, trai tráng đứng thành vòng tròn, cùng nhau cất tiếng hú vang vọng giữa núi rừng, như lời mời thần núi về chứng giám và chúc phúc.

Tết máng nước của người Ca Dong, Xơ Đăng vì thế đã tồn tại từ bao đời, trở thành một tục lệ bền bỉ song hành cùng lịch sử và đời sống của cộng đồng nơi đại ngàn.

Sau khi hoàn tất nghi lễ, dân làng tự nhắc nhau sống ngay thẳng, chân thành, không làm điều xấu trái với lời thề trước thần linh. Ai vi phạm quy ước của làng sẽ bị xử phạt theo tục lệ, thường phải nộp heo, gà để tạ lỗi với cộng đồng. Chính những quy định nghiêm cẩn nhưng giàu tính nhân văn ấy đã khiến Tết máng nước trở thành sợi dây gắn kết mọi người, hun đúc tinh thần đoàn kết, hòa thuận và hướng thiện trong buôn làng.

Khi phần lễ khép lại, không khí vui hội rộn ràng bắt đầu. Cả làng cùng mở tiệc mừng nguồn nước mới. Nhà nhà nấu rượu cần, chuẩn bị cơm lam, thịt khô... để đãi khách. Phần hội thường kéo dài khoảng ba ngày, trong tiếng cười nói râm ran. Nhà này sang thăm nhà khác, làng này tìm đến làng kia, cùng nâng ché rượu cần, sẻ chia miếng thịt đầu xuân và trao cho nhau những lời chúc bình an, may mắn cho một năm mới đủ đầy.

Trong những ngày quay quần bên hội, nhiều làng còn rộn ràng tổ chức đánh cồng chiêng, hát dân ca, giao lưu bóng chuyền, biểu diễn văn nghệ…, làm cho không khí Tết máng nước thêm tưng bừng, náo nhiệt giữa đại ngàn. Tiếng chiêng ngân vang hòa cùng tiếng cười nói rộn rã tạo nên một bức tranh xuân sống động và đậm bản sắc.

Những gia đình khá giả cũng chuẩn bị thịt rừng sấy trên giàn bếp (thịt chuột rừng, thịt sóc.), hoặc mổ thêm gà, heo để ăn mừng Tết máng nước.

Có thể nói, Tết máng nước của người Ca Dong, Xơ Đăng không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng mà còn là nét văn hóa đặc sắc kết nối cộng đồng. Tình đoàn kết giữa các hộ gia đình thêm bền chặt, nghĩa tình giữa làng này với làng khác càng thêm gắn bó. Đồng thời, đây cũng là dịp để già làng khẳng định vai trò, uy tín của mình trong việc gìn giữ phong tục, điều hành buôn làng ngày càng nề nếp, văn minh và phát triển.

Theo đánh giá, Tết máng nước đầu năm được xem là lễ hội quan trọng thứ hai, chỉ sau lễ ăn trâu huê của đồng bào phía Tây Nam thành phố Đà Nẵng. Khi dòng nước thiêng được dẫn về giữa làng, từng hộ gia đình sẽ lấy nước ấy để sinh hoạt, nấu nướng, ăn uống, trong niềm tin về một năm mới an lành. Đó là nguồn nước chung của cả cộng đồng, được giữ gìn sạch sẽ và duy trì chảy mãi quanh năm như mạch sống không bao giờ cạn.

Theo nhiều nghiên cứu và ghi nhận thực tế, nghi thức tổ chức Tết máng nước dưới chân núi Ngọc Linh vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn, hầu như chưa bị mai một theo thời gian. Chính lễ hội được duy trì tổ chức định kỳ hằng năm đã tạo nên một “cơ chế” bảo tồn tự nhiên, giúp cộng đồng chủ động gìn giữ và trao truyền phong tục cho các thế hệ kế tiếp.

Không chỉ dừng lại ở nghi lễ cúng nước, Tết máng nước còn là không gian nuôi dưỡng và bảo tồn nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc như múa cồng chiêng, hát ting ting, những làn điệu hát ru mộc mạc… sống động giữa đại ngàn, trở thành sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại trong đời sống tinh thần của người Ca Dong và Xê Đăng.

Những ngày đầu xuân Bính Ngọ, nếu có dịp ngược về các bản làng phía núi, mọi người sẽ được đồng bào Ca Dong, Xê Đăng nồng hậu mời dự Tết máng nước trong men say rượu cầu, hương vị ngọt ngào của ẩm thực núi rừng Ngọc Linh rất quyến rũ. 

Clang Tak là Tết, là dịp bày tỏ lòng thành kính thiên nhiên, là nơi thắt chặt tình làng nghĩa xóm qua câu chúc, xâu thịt, nắm cơm san sẻ. Cùng đến dự Tết máng nước với đồng bào Ca Dong, Xê Đăng để cảm nhận sự mộc mạc, ấm áp nơi đại ngàn!

MINH PHƯƠNG