Theo dấu Champa - Kỳ 2: Đánh thức kho báu nghìn năm

Sáng sớm, khu dân cư Phong Lệ, phường Cẩm Lệ dần thức giấc. Tiếng xe máy hòa cùng nhịp mưu sinh của những gánh hàng rong, tiếng trẻ nhỏ ríu rít đến trường tạo nên khung cảnh quen thuộc của một đô thị đang phát triển.

Ít ai hình dung rằng, chỉ cách những mái nhà bình dị ấy vài bước chân, dưới lớp đất tưởng như rất đỗi bình thường là dấu tích của một quần thể đền tháp Champa đã tồn tại hơn một thiên niên kỷ.

Hơn mười lăm năm kể từ ngày được phát lộ, "kho báu" dưới lòng đất ấy đang từng bước được Đà Nẵng đánh thức bằng những cuộc khai quật khảo cổ, những quyết sách bảo tồn và một tầm nhìn dài hạn về phát huy giá trị di sản.

Tọa lạc tại khu vực Tổ 4, phường Hòa Thọ Đông, quận Cẩm Lệ trước đây (nay thuộc phường Cẩm Lệ), Di chỉ khảo cổ Chăm Phong Lệ không hiện hữu bằng những ngọn tháp uy nghi hay những công trình còn nguyên vẹn như Thánh địa Mỹ Sơn.

Giá trị của di tích nằm sâu dưới lòng đất, nơi những nền móng bằng gạch nung, các lớp địa tầng khảo cổ cùng hàng trăm hiện vật được phát lộ qua các cuộc khai quật đang từng bước tái hiện diện mạo của một trung tâm tín ngưỡng Champa từng phát triển hưng thịnh từ khoảng thế kỷ X đến thế kỷ XII.

​​​​​​​Mỗi lớp đất được bóc tách không chỉ mở thêm một trang sử về vùng đất Đà Nẵng mà còn góp phần làm sáng rõ hơn bức tranh văn hóa Champa trên dải đất miền Trung.

Lịch sử của Phong Lệ không bắt đầu từ những cuộc khai quật đầu thế kỷ XXI. Ngay từ đầu thế kỷ XX, khi người Pháp mở các đồn điền tại khu vực này, nhiều tác phẩm điêu khắc bằng sa thạch đã được phát hiện.

Các hiện vật như linga, phù điêu thần Siva múa, phù điêu thần Visnu, những mảng trang trí góc tháp… sau đó được đưa về công viên Tourane rồi trở thành một phần bộ sưu tập của Bảo tàng Henri Parmentier – tiền thân của Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng ngày nay.

Những phát hiện ấy cho thấy Phong Lệ từng là một trung tâm tôn giáo quan trọng. Thế nhưng, chiến tranh cùng những biến động lịch sử khiến khu đền tháp dần chìm vào quên lãng.

Sau năm 1975, một phần khu vực được san ủi để phục vụ sản xuất nông nghiệp, nhiều hộ dân đến sinh sống, dấu tích kiến trúc cổ tiếp tục bị phủ lấp dưới những lớp đất và những công trình dân sinh.

Nếu không có sự tình cờ của mùa xuân năm 2011, có lẽ câu chuyện về Phong Lệ vẫn còn nằm sâu trong lòng đất.

Tháng 4 năm ấy, trong lúc đào móng xây nhà, một hộ dân phát hiện tượng sư tử bằng sa thạch. Phát hiện bất ngờ lập tức được báo cho cơ quan chức năng. Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng phối hợp với các nhà khảo cổ nhanh chóng tiến hành khai quật khẩn cấp.

Từ một hố đào nhỏ, cánh cửa dẫn vào quá khứ dần mở ra. Ba đợt khai quật diễn ra vào các năm 2011, 2012 và 2018 với tổng diện tích gần 790 m² đã mang lại những kết quả vượt xa kỳ vọng ban đầu.

Dưới lớp đất tưởng như bình thường là cả một tổ hợp kiến trúc quy mô lớn gồm đền tháp chính, tháp cổng, hệ thống tường bao và nhiều công trình phụ trợ, được xây dựng trên gò đất cao cạnh dòng chảy cổ của sông Cẩm Lệ.

Điều khiến giới khảo cổ đặc biệt quan tâm không chỉ là quy mô của di tích. Đó là sự xuất hiện của "hố thiêng" nằm ở trung tâm lòng tháp, một cấu trúc kiến trúc được xây âm xuống mặt đất với cách bố trí hiện vật rất đặc biệt.

​​​​​​​Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, đây là một trong những phát hiện hiếm gặp trong khảo cổ học Champa ở miền Trung, cung cấp thêm nhiều cứ liệu quan trọng để nghiên cứu nghi lễ tôn giáo và kỹ thuật xây dựng đền tháp của người Chăm cách đây hơn một thiên niên kỷ.

Cùng với mặt bằng kiến trúc, gần 400 hiện vật bằng sa thạch, gốm sứ, thạch anh, vàng và nhiều vật liệu kiến trúc cũng được phát hiện. Tượng sư tử, voi, chim thần Garuda, rắn thần Naga, tượng người cầu nguyện, các mảng trang trí mái, gạch chạm khắc, ngói lá… lần lượt xuất lộ sau nhiều thế kỷ nằm yên dưới lòng đất.

Mỗi hiện vật là một mảnh ghép. Mỗi nền móng là một dấu vết. Khi ghép nối lại, các nhà khoa học xác định Phong Lệ được xây dựng vào khoảng thế kỷ X và được người Champa duy trì hoạt động thờ tự ít nhất đến thế kỷ XII – giai đoạn phát triển rực rỡ của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Champa.

Tuy nhiên, giá trị của Phong Lệ không chỉ nằm ở số lượng hiện vật. Điều quý giá hơn là nơi đây vẫn còn bảo tồn được không gian khảo cổ nguyên gốc. Nếu Bảo tàng Điêu khắc Chăm lưu giữ những tuyệt tác đã tách khỏi nơi hình thành, thì tại Phong Lệ, các nhà khoa học có thể nghiên cứu đồng thời kiến trúc, cảnh quan, môi trường cư trú và mối liên hệ giữa các lớp di tích.

Chính yếu tố này khiến Phong Lệ được đánh giá là một trong những phát hiện khảo cổ quan trọng nhất của Đà Nẵng trong nhiều thập niên trở lại đây, góp phần hoàn thiện bức tranh về hệ thống đền tháp Champa trải dọc miền Trung.

Giá trị ấy được khẳng định bằng việc cuối năm 2020, UBND thành phố Đà Nẵng xếp hạng Di chỉ khảo cổ Chăm Phong Lệ là di tích khảo cổ cấp thành phố. Không chỉ là sự ghi nhận về mặt pháp lý, quyết định này còn mở ra một giai đoạn mới: từ khảo cổ học thuần túy sang bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Thế nhưng, hành trình của Phong Lệ chưa dừng lại ở những cuộc khai quật. Thách thức lớn hơn bắt đầu từ câu hỏi: Làm thế nào để một di tích nghìn năm không chỉ được bảo vệ, mà còn thực sự "sống" trong lòng một đô thị hiện đại?

Nếu những cuộc khai quật giúp đưa Phong Lệ trở lại với bản đồ khảo cổ học thì những quyết sách của Đà Nẵng trong hơn một thập niên qua đang từng bước đưa di tích bước vào một hành trình mới, hành trình bảo tồn và phát huy giá trị.

Bởi một di tích khảo cổ chỉ thật sự có sức sống khi những giá trị được phát hiện không dừng lại trong các báo cáo khoa học, mà tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và trở thành nguồn lực cho sự phát triển của địa phương.

Từ sau khi Di chỉ khảo cổ Chăm Phong Lệ được xếp hạng di tích khảo cổ cấp thành phố, Đà Nẵng từng bước hoàn thiện các cơ chế, chính sách nhằm bảo tồn lâu dài khu di tích.

Việc điều chỉnh Đề án khảo cổ và phát huy giá trị Di chỉ khảo cổ Chăm Phong Lệ không chỉ hướng tới mở rộng nghiên cứu khoa học, mà còn đặt mục tiêu bảo tồn nguyên trạng các dấu tích kiến trúc, tổ chức không gian trưng bày ngoài trời, kết nối giáo dục di sản với phát triển du lịch văn hóa.

Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy bảo tồn, từ gìn giữ đơn thuần sang phát huy giá trị để di sản đồng hành cùng đời sống đương đại.

​​​​​​Theo ông Võ Văn Thắng, nguyên Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, với những giá trị nổi bật về khảo cổ, lịch sử và văn hóa, Phong Lệ hoàn toàn có thể trở thành điểm nhấn của du lịch văn hóa, đặc biệt là du lịch đường sông.

Ông cho rằng, những phát hiện khảo cổ tại Phong Lệ tiếp tục khẳng định vùng đất Đà Nẵng xưa từng là một trung tâm tôn giáo quan trọng của người Chăm cổ.

Không chỉ sở hữu dấu tích đền tháp có niên đại hơn một thiên niên kỷ, khu vực này còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc như lễ hội Mục Đồng, lễ Rước Hến cùng hệ thống di tích gắn với các danh nhân Ông Ích Khiêm, Ông Ích Đường.

Sự hội tụ của các giá trị khảo cổ, lịch sử và văn hóa dân gian là nền tảng để hình thành những sản phẩm du lịch đặc trưng, kết nối di sản Champa với văn hóa bản địa.

Đồng quan điểm, ông Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng, từng đề xuất xây dựng một "bảo tàng Chăm mở rộng" tại Phong Lệ, đóng vai trò vệ tinh của Bảo tàng Điêu khắc Chăm hiện nay.

Theo ông, việc hình thành một không gian trưng bày ngay trên nền quần thể đền tháp Champa sẽ tạo điều kiện bảo tồn nguyên trạng di tích cũng như mở rộng khả năng giới thiệu những hiện vật đang lưu giữ trong kho, phục dựng các mô hình kiến trúc Champa tiêu biểu và cập nhật những thành tựu nghiên cứu mới về nền văn hóa từng phát triển rực rỡ trên dải đất miền Trung.

Đây không chỉ là câu chuyện của bảo tàng, mà còn là cách đưa di sản đến gần hơn với công chúng, biến những giá trị khảo cổ thành tài nguyên văn hóa phục vụ phát triển.

Những đề xuất ấy đang từng bước được hiện thực hóa. Dự án xây dựng Bảo tàng Điêu khắc Chăm cơ sở 2 tại Phong Lệ được thành phố xác định là một trong những hạng mục quan trọng nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

Khác với mô hình bảo tàng truyền thống, công trình được định hướng phát triển ngay trên nền di tích khảo cổ, kết hợp giữa bảo tồn tại chỗ với trưng bày, nghiên cứu và trải nghiệm.

Khi hoàn thành, nơi đây sẽ giúp công chúng không chỉ chiêm ngưỡng hiện vật mà còn tiếp cận trực tiếp không gian nguyên gốc của di sản - điều mà rất ít địa điểm khảo cổ ở Việt Nam hiện nay có được.

Điều đáng quý là trong hành trình ấy, chính cộng đồng địa phương đã trở thành một phần của công cuộc bảo tồn. Hơn mười lăm năm qua, những người dân sống quanh khu di tích vẫn âm thầm gìn giữ từng nền gạch, từng hố khai quật.

Với bà Ngô Thị Vui (Tổ trưởng tổ 4 phường Cẩm Lệ), việc nhắc nhở trẻ nhỏ không leo lên nền tháp, kịp thời thông tin cho cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu bất thường đã trở thành công việc thường ngày.

Không cần những hàng rào kiên cố hay lực lượng bảo vệ chuyên trách, ý thức của cộng đồng đã tạo nên lớp "lá chắn" đầu tiên cho di sản.

​​​​​​​Trong bối cảnh Đà Nẵng đang xác định công nghiệp văn hóa là một trong những động lực tăng trưởng mới, câu chuyện của Phong Lệ mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một di tích khảo cổ.

Mỗi lớp trầm tích được bảo tồn, mỗi hiện vật được phát huy giá trị không chỉ góp phần làm sáng rõ thêm lịch sử vùng đất, mà còn mở ra cơ hội hình thành những sản phẩm du lịch, giáo dục và trải nghiệm văn hóa đặc sắc.

Khi di sản trở thành nguồn lực phát triển, quá khứ không còn nằm yên dưới lòng đất mà tiếp tục hiện diện trong đời sống của một thành phố đang không ngừng vươn lên.

Hơn một thiên niên kỷ trước, người Chăm đã dựng nên một trung tâm tín ngưỡng bên dòng sông Cẩm Lệ. Hơn một thiên niên kỷ sau, những viên gạch còn lại đang được Đà Nẵng nâng niu gìn giữ như một phần ký ức của vùng đất.

Đánh thức "kho báu" Phong Lệ không chỉ là hành trình tìm lại quá khứ, mà còn là minh chứng cho một tư duy phát triển bền vững - nơi di sản không bị bỏ lại phía sau, mà trở thành nền tảng để kiến tạo bản sắc và mở ra những giá trị mới cho tương lai.

HOÀNG PHAN - MAI CHI - THANH HẢI