Từ di vật tàu cổ xuất lộ ở Hội An Tây: Đề xuất xây dựng bảo tàng tàu biển đầu tiên của Việt Nam tại Đà Nẵng

Di vật đặc biệt

Di vật tàu đắm được phát hiện tại ven biển Thịnh Mỹ (phường Hội An Tây, TP Đà Nẵng), cách Cửa Đại khoảng 4,7 km về phía Nam. Con tàu xuất lộ lần đầu là cuối năm 2023, khi bờ biển sạt lở, cuốn trôi lớp cát phủ các cọc gỗ xếp hình xác tàu.

Phân tích mẫu gỗ cho thấy tàu có kích thước lớn, cấu trúc chắc chắn, kết hợp kỹ thuật đóng tàu Đông Nam Á và Trung Quốc. Gỗ bằng lăng, kiền kiền và thông được sử dụng, cùng chất xảm trét chống thấm, cho phép tàu thực hiện những chuyến hải trình dài. Tuy nhiên, con tàu nhiều lần bị cát vùi lấp, khiến các hoạt động tiếp theo chưa thể triển khai.

Đầu tháng 11-2025, mưa bão và sóng lớn làm phần trên tàu gần như hoàn chỉnh lộ diện. Ngày 8-11, tàu rộng 5 m, dài 17,4 m phần lộ, còn phần khác vẫn vùi cát. Các chi tiết giang, ván be, vách ngang, lô, sa quạ cùng dấu vết kỹ thuật đóng tàu hiện rõ.

Cơ quan chuyên môn đánh giá đây là di vật hiếm có, mang giá trị lịch sử hàng hải, thương mại và khảo cổ học, cần khai quật khẩn cấp và bảo quản cấp thiết.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi khẳng định, phát hiện này góp phần làm sáng tỏ vai trò thương cảng Hội An trong mạng lưới giao thương quốc tế xưa, đồng thời đòi hỏi kỹ thuật bảo tồn hiện đại và quy trình phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chuyên môn.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quý, Viện Khảo cổ học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, con tàu không chỉ quan trọng về mặt khảo cổ mà còn nằm trong môi trường biển khắc nghiệt, chịu tác động mạnh của sóng gió và nguy cơ xâm hại từ con người. Đây là bằng chứng vật thể hiếm hoi cho nền văn hóa ven bờ xứ Quảng, giúp nghiên cứu kỹ thuật đóng tàu, hoạt động giao thương, niên đại và bối cảnh văn hóa khu vực.

“Rất có thể con tàu chở hàng hóa và nhiều hiện vật trong khoang đã bị vùi sâu dưới lớp cát biển, có giá trị đặc biệt đối với nghiên cứu lịch sử hàng hải và văn hóa vùng duyên hải Trung Bộ”, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quý nêu.

Các nhà khoa học nhận định, hiện trạng con tàu luôn bị tác động mạnh bởi điều kiện tự nhiên, mùa nắng thì nằm trên bãi cát, mùa mưa thì bị ngập nước, sóng lớn gây xói lở; nguy cơ hư hại cao nếu không khai quật và bảo vệ kịp thời.

Nhiều ý kiến cho rằng, một con tàu cổ xuất lộ còn tương đối nguyên vẹn chỉ “đếm trên đầu ngón tay” tại Việt Nam. Tuy nhiên mức độ nguyên vẹn của con tàu chỉ có thể xác định đầy đủ khi khai quật hoàn chỉnh. Do đó, hướng tiếp cận phải linh hoạt và thử nghiệm nhiều phương pháp bảo quản song song.

Tiến sĩ Nguyễn Văn Việt – Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á đề xuất hai phương án tiếp cận, một là đưa tàu lên nguyên khối và áp dụng công nghệ rút nước, bơm hóa chất trơ theo kinh nghiệm Nhật Bản; hai là tháo rời từng bộ phận, đánh số, tư liệu hóa và bảo quản riêng, sau đó phục dựng khi đủ điều kiện. Ông Việt nêu rõ, Việt Nam hiện chưa có quy trình chuẩn cho loại hình tàu cổ nước mặn, nên việc xây dựng quy trình thử nghiệm là yêu cầu bắt buộc.

“Phải căn cứ các quy định pháp luật hiện hành, đồng thời tham vấn ý kiến từ các chuyên gia, nhà khoa học để có đánh giá đúng về phương pháp khai quật và bảo quản. Từ đó giữ tối đa tính nguyên vẹn của di vật, giúp công tác khảo cổ thực hiện chính xác hơn”, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á nêu.

Bàn về phương pháp bảo quản, Tiến sĩ Nguyễn Đức Thành, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng cho biết, việc bảo quản gỗ ướt gồm hai giai đoạn: sơ cấp để loại muối và hợp chất nước biển, sau đó là bảo quản trị liệu lâu dài bằng dung dịch tiên tiến, phương pháp đã áp dụng thành công cho các tàu cổ tại Nhật Bản. Thời gian xử lý sơ cấp dự kiến khoảng một năm, bảo quản trị liệu có thể kéo dài 5–7 năm.

Tiến sĩ Thành cho rằng, việc bố trí địa điểm bảo quản cần tính toán ngay từ đầu, thuận tiện cho cả giai đoạn xử lý tạm thời lẫn chuyên sâu. Ông đề xuất thành phố quy hoạch một khu vực thống nhất, nơi triển khai toàn bộ quá trình khai quật, bảo quản và phục hồi tàu cổ. “Khu vực này không chỉ cho con tàu hiện tại mà còn có thể xử lý các phát hiện khảo cổ biển tiếp theo, tiến tới hình thành bảo tàng tàu thuyền chuyên nghiệp”, Tiến sĩ Nguyễn Đức Thành nhấn mạnh.

Xây dựng bảo tàng tàu thuyền đầu tiên của Việt Nam tại Đà Nẵng

Với giá trị đặc biệt và mức độ nguyên vẹn hiếm thấy, con tàu cổ được đánh giá có tiềm năng tạo nên một câu chuyện khảo cổ độc đáo, khi hội tụ các yếu tố: văn hóa làng biển, thương cảng Hội An và giao thoa văn hóa giữa Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ...

Theo chuyên gia, khu vực từ Hội An đến Bình Châu (tỉnh Quảng Ngãi) là “nôi tàu đắm”, ghi nhận gần 20 xác tàu cổ, tạo lợi thế rõ rệt để Đà Nẵng trở thành trung tâm nghiên cứu và trưng bày tàu cổ đầu tiên của cả nước.

Trong đó, việc khai quật tàu cổ tại Hội An được xem là bước khởi đầu phù hợp cho chiến lược này. Đặc biệt, việc thành lập bảo tàng không chỉ đáp ứng yêu cầu bảo tồn mà còn tạo thêm điểm nhấn du lịch, đồng thời lưu giữ tri thức bản địa về kỹ nghệ đóng thuyền ở nhiều thế kỷ trước.

Phó Giám đốc Bảo tàng Quốc gia Nguyễn Thị Thu Hoan cho rằng, giá trị của con tàu không chỉ nằm ở niên đại mà còn ở khả năng hé lộ “dòng chảy lịch sử” của vùng biển Hội An. Theo bà, cần nghiên cứu cả phương án bảo tồn lâu dài lẫn vận hành di tích sau khi phục hồi.

“Nếu bảo tồn thành công, con tàu sẽ trở thành điểm nhấn du lịch mới, giảm tải cho khu nội thị Hội An. Đồng thời, số hóa toàn bộ dữ liệu khai quật – bảo quản sang dạng 3D, VR360, mã QR để trưng bày tại các bảo tàng Đà Nẵng”, bà Hoan khuyến nghị.

Các chuyên gia thống nhất kiến nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du Lịch và địa phương đầu tư mô hình bảo tàng gắn với trung tâm nghiên cứu – bảo quản chuyên sâu, ứng dụng công nghệ quét 3D và phục dựng tàu nguyên bản. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để hình thành bảo tàng tàu biển Việt Nam, góp phần bảo tồn di sản biển đảo và phát triển du lịch văn hóa cho khu vực miền Trung.

Ông Trần Đình Thành, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT&DL) cho biết, việc khai quật tàu cổ dự kiến diễn ra trong tháng 4,5-2026, thời điểm thời tiết nắng ráo, biển êm, phù hợp triển khai kỹ thuật và vận chuyển di vật về nơi bảo quản, trưng bày.

Ông Thành đề nghị địa phương tiếp tục hoàn thiện hồ sơ khoa học, nhất là dữ liệu về biến động địa chất – thủy văn và hiện trạng di tích, làm cơ sở để Bộ thẩm định và thành phố phê duyệt phương án khai quật. Trong thời gian chờ triển khai, khu vực phát hiện tàu cổ phải được bảo vệ nghiêm ngặt và theo dõi sát diễn biến sóng biển.

QUANG HÀ