Qua những địa chỉ đỏ về quê hương cụ Huỳnh

Hành trình bắt đầu từ Kỳ Anh, nơi dưới làng quê yên ả ở phường Bàn Thạch hôm nay vẫn còn những địa đạo từng gắn với một thời chiến đấu ác liệt của cha, ông để bảo vệ từng tấc đất cho tổ quốc, quê hương.

Kỳ Anh vẫn mang dáng vẻ bình dị của một làng quê ven sông với những nếp nhà, khu vườn, đình làng quen thuộc. Nhưng ngay dưới lớp đất ấy là một hệ thống địa đạo từng gắn với cuộc sống và chiến đấu của người dân trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Những đường hầm thấp, hẹp được đào sâu trong lòng đất, vừa là nơi trú ẩn, liên lạc, vận chuyển lương thực, cứu chữa thương binh, vừa phục vụ trực tiếp cho chiến đấu.

Ngày nay, địa đạo Kỳ Anh đã trở thành một “địa chỉ đỏ” quen thuộc, thu hút đông đảo người dân, du khách, học sinh, sinh viên đến tham quan, tìm hiểu lịch sử. Mỗi đoạn hầm, mỗi dấu tích còn lại không chỉ gợi nhắc về những năm tháng chiến tranh gian khổ, mà còn góp phần bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào và ý thức trân trọng những giá trị được đánh đổi bằng biết bao hy sinh của các thế hệ đi trước.

Rời Kỳ Anh chừng 2km, hành trình tiếp tục đến Quần thể Tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng tại phường Quảng Phú.

Giữa không gian rộng mở, hình tượng người mẹ lấy nguyên mẫu từ Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thứ tạo một khoảng lặng khác hẳn những đường hầm vừa đi qua. Nếu Kỳ Anh kể về cuộc chiến trong lòng đất, nơi đây lại nhắc nhớ đến phần lặng sâu hơn của chiến tranh: những người mẹ tiễn chồng, tiễn con ra trận và sống tiếp cùng những mất mát không dễ gọi thành lời. Không gian tượng đài cùng khu trưng bày lưu giữ hình ảnh, tư liệu về những Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, để câu chuyện của một người mẹ xứ Quảng hòa vào ký ức chung của cả một thế hệ.

Điểm dừng chân tiếp theo là Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh tại thôn Tây Lộc, xã Tây Hồ.

Ngôi nhà lưu niệm được dựng lại trên nền nhà cũ của chí sĩ Phan Châu Trinh, đã được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia. Nơi đây, câu chuyện cứu nước không bắt đầu bằng súng đạn mà bằng những câu hỏi về học hành, dân trí, dân quyền và cải cách xã hội.

Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp từng là những người bạn, người đồng chí hướng, cùng trở thành những gương mặt tiêu biểu của phong trào Duy Tân trên đất Quảng đầu thế kỷ XX. Họ tìm một con đường để thay đổi xã hội từ việc mở mang tri thức, khuyến khích thực nghiệp và đánh thức ý thức của người dân.

Theo dòng lịch sử về phong trào Duy Tân, chúng ta tìm về Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng ở xã Thạnh Bình. Nơi đây, câu chuyện về một chí sĩ trọn đời vì nước, vì dân bắt đầu từ một mái nhà nhỏ giữa vườn xanh.

Nhà cụ Huỳnh nằm trong khoảng xanh yên tĩnh của vùng trung du. Ngôi nhà được thân sinh cụ dựng từ năm 1869, gồm ba gian, hai chái, hệ khung gỗ, mang dáng dấp một ngôi nhà truyền thống xứ Quảng cuối thế kỷ XIX. Đây là nơi Huỳnh Thúc Kháng sinh ra, lớn lên trước khi rời quê bước vào một hành trình kéo dài qua nhiều biến động lớn của đất nước. Năm 1990, ngôi nhà được công nhận Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Từ một người đỗ đạt cao trong khoa cử, Huỳnh Thúc Kháng không chọn con đường quan trường. Cụ tham gia phong trào Duy Tân, trải qua 13 năm tù đày ở Côn Đảo; trở về tiếp tục đấu tranh tại Viện Dân biểu Trung Kỳ, rồi gần 16 năm gắn bó với báo Tiếng Dân.

Sau Cách mạng Tháng Tám, cụ tham gia Chính phủ, giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ và được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao thay mặt Chủ tịch nước giải quyết công việc trong thời gian Người sang Pháp năm 1946. Những chặng đường ấy được gợi lại qua tư liệu, hình ảnh, thư từ, kỷ vật và các tài liệu liên quan đến Tiếng Dân đang được lưu giữ, giới thiệu tại đây.

Kỷ niệm 150 năm Ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng (01/10/1876 - 01/10/2026), Nhà lưu niệm cụ Huỳnh ở làng Tiên Cảnh xã Thạnh Bình trở nên nhộn nhịp với những đoàn khách xa, gần đế dâng hương, tham quan, tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp đầy vẻ vang của người chí sĩ đất Quảng.

Trên vùng trung du Thạnh Bình, từ Nhà lưu niệm cụ Huỳnh, du khách có thể ghé thăm Làng cổ Lộc Yên, để được đắm mình trong không gian xanh mướt, bình dị nhưng không kém phần nên thơ.

Rời vùng trung du, con đường tiếp tục ngược về phía núi. Giữa đại ngàn Trà Tân, Nước Oa từng là nơi đứng chân của Khu ủy Khu 5, Bộ Tư lệnh Quân khu 5 cùng nhiều cơ quan của Khu 5 trong những năm kháng chiến chống Mỹ. Dưới những tầng cây rừng hôm nay, các địa điểm làm việc, hầm trú ẩn và một số công trình được phục dựng vẫn gợi nhắc về một thời gian khó, khi giữa núi sâu, những quyết sách quan trọng cho chiến trường Khu 5 được hình thành và triển khai.

Cùng với Nước Oa, căn cứ Nước Là - Mật khu Đỗ Xá, nay thuộc xã Nam Trà My, cũng là một căn cứ cách mạng quan trọng. Được xây dựng trong giai đoạn 1959-1964, nơi đây từng là một mắt xích trong hệ thống căn cứ của Khu ủy Khu 5 trước khi các cơ quan tiếp tục dịch chuyển, mở rộng địa bàn hoạt động về Nước Oa và nhiều khu vực khác. Những dấu tích còn lại giữa đại ngàn không chỉ kể câu chuyện về những năm tháng chiến tranh, mà còn cho thấy vai trò đặc biệt của núi rừng phía tây: vừa chở che lực lượng cách mạng, vừa là nơi tổ chức, chỉ đạo và duy trì mạch hoạt động của chiến trường Khu 5 suốt một thời kỳ dài.

Chiều Thu xuống chậm trên miền trung du và những cánh rừng phía tây. Những mái nhà cũ, căn hầm, địa đạo, kỷ vật… lại trở về với vẻ lặng im vốn có. Nhưng sau một hành trình đi qua những dấu tích ấy, lịch sử dường như không còn nằm yên trong những trang sách. Nó hiện lên trong một mái nhà nhỏ nơi cụ Huỳnh từng lớn lên, trong lòng đất Kỳ Anh một thời mưa bom bão đạn, trong dáng Mẹ giữa trời rộng, trong những căn cứ khuất dưới tán rừng sâu.

Và, khi rời những “địa chỉ đỏ”, điều đọng lại có lẽ không chỉ là câu chuyện về một thời đã qua, mà là sự nhắc nhớ về khí phách, lòng yêu nước và trách nhiệm với quê hương của những thế hệ một đời vì nước, vì dân.

MAI CHI