Lễ hội ăn mừng lúa mới trên đỉnh Ngọc Linh

Trên cánh đồng ruộng bậc thang rộng hàng chục héc ta ở làng Kon Pin, thuộc thôn 2 xã Trà Linh, những chân ruộng óng vàng trĩu hạt là nơi cung cấp lương thực cho hơn 100 hộ đồng bào Xơ Đăng. Đây được xem là một trong những khu ruộng bậc thang lớn nhất xã Trà Linh. Mỗi hộ gia đình có từ 20 đến 25 khoảnh ruộng để đảm bảo an ninh lương thực. 

Nhờ mưa thuận gió hòa, lúa trổ đều, hạt nặng trĩu, được mùa nên các chủ ruộng gọi người gặt đổi công, có ruộng phải cần 40 người mới gặt kịp để đưa lúa về kho. Từ người già, đến trẻ em đều ra đồng gặt lúa, ai cũng vui mừng, phấn khởi vì được mùa, sẽ không lo thiếu cái ăn, nhà nhà được no ấm.

Anh Hồ Văn Dem ở Làng Kon Pin phấn khởi cho biết, năm nay lúa của gia đình và bà con đều đạt năng suất cao. Ai cũng tranh thủ đi tuốt. Nhờ lúa chín đều nên bà con thu hoạch thuận lợi lắm.

Theo phong tục, bà con Xơ Đăng phải tiến hành nghi thức cúng tạ thần lúa mới trước khi gặt lúa đưa về nhà, gọi là lễ hội ăn mừng lúa mới, tiếng Xơ Đăng gọi là Ting cá má nao. Theo tâm niệm của đồng bào nơi rẻo cao này, mùa màn bội thu là nhờ có thần linh giúp đỡ. Cho nên trước khi cùng nhau đưa thóc về chất vào nhà kho thì phải cũng tạ thần linh trước, rồi mới tiến hành thu hoạch. Làm như vậy cũng là cách thể hiện sự tôn trọng đối với thần lúa.

Lễ vật cúng thần lúa mới gồm cây nêu, heo, gà, rượu cần, cơm lam, thịt, tôm cá và rau rừng.

Nghi thức cúng lúa mới gồm 4 bước:

Bước 1: Các thành viên trong nhà sẽ mặc đồ truyền thống, đeo teo, gùi, giỏ, rựa trên lưng và ôm cối để cõng lúa, giã gạo. Khi mọi thứ đã chuẩn bị xong, già làng và các thành viên sẽ đi từ nhà đến ruộng hoặc rẫy để lấy lúa về kho thóc.

Bước 2: Khi tất cả đi tới rẫy hoặc ruộng, già làng sẽ cầm cây nêu bằng cây đót để cúng và nói những lời tạ ơn thần linh và lấy sợi chỉ để dẫn hồn lúa về làng. Sau đó sẽ tiến hành lấy lúa mới. Lúa sẽ được chia ra cho 3 gùi. Một gùi để gia đình ăn với heo, gà. Một gùi để mời dân làng cùng ăn mừng. Một gùi để bỏ lúa vào kho.

Bước 3: Khi đưa lúa mới về nhà để cúng với tiết heo hoặc tiết gà để chào mừng thần lúa về làng, đàn ông sẽ làm thịt heo, phụ nữ giã lúa mới để nấu cơm. Sau đó cả nhà cùng ngồi bên nhau ăn cơm mới. Tiếp đến sẽ mời khách đầu tiên đến ăn cơm mới và cùng nhau uống rượu cần giao lưu với khách.

Bước 4: Già làng và gia đình sẽ cùng nhau ra bỏ lúa mới vào kho thóc. Sau đó cùng nhau về nhà để tiếp tục ăn mừng. Và tiến hành thu hoạch lúa xong rồi đóng cửa kho để bảo vệ, sử dụng hằng ngày.

Người Xơ Đăng quan niệm, có được vụ mùa tươi tốt là nhờ thần lúa đã phù hộ cho vụ mùa bội thu, nên luôn biết ơn vị thần này. Lễ hội ăn mừng lúa mới của dân tộc Xơ Đăng xã Trà Linh rất vui. Bà con sẽ thương yêu, giúp đỡ nhau. Ai cũng biết cảm ơn thần lúa đã cho dân làng được ăn no cái bụng. Cảm ơn mọi người đã xùng xem lễ cúng lúa mới của người Xơ Đăng.

“Khu vực mình làm rẫy, làm ruộng thì khi cúng phải xin núi, xin non, xin đá, xin cây cối cho mình cơm, gạo, thóc thật nhiều. Mình phải xin thần linh cho mình nhiều lúa, nhiều bắp để no ấm quanh năm thôi” - Già làng Nguyễn Văn Dũng cho biết.

Những năm gần đây, lễ hội ăn mừng lúa mới của đồng bào Xơ Đăng ở xã Trà Linh có phần rộn rã, vì được chính quyền hỗ trợ tổ chức quy mô lớn, thu hút đông đảo nhân dân các xã và du khách đến tham gia, trải nghiệm. Đây là một trong các hoạt động nhằm bảo tồn nét đẹp truyền thống của địa phương vùng cao, trong bối cảnh bản sắc văn hoá đang dần bị mai mọt, đồng thời quảng bá hình ảnh, con người Trà Linh đến với đông đảo bạn bè mọi miền đất nước. 

Dù đời sống của đồng bào Xơ Đăng hiện nay đã có nhiều đổi thay, làng quê khoác trên mình diện mạo mới, nhưng với bà con, cây lúa, hạt gạo đã trở thành những thứ không thể thiếu, không chỉ trong sinh hoạt hằng ngày, mà cả trong nếp nghĩ, cách làm, tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo, không bị pha trộn. Đây cũng là cơ sở để địa phương vùng cao bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa tốt đẹp, góp thêm sắc màu vào nền văn hóa đa dạng và đậm đà bản sắc của người Việt Nam. Và giờ đây khi nói đến vùng đất Trà Linh ngoài cây sâm Ngọc Linh quý hiếm còn có rất nhiều nét văn hóa đặc trưng đón chào du khách đến trải nghiệm, khám phá.