Người gìn giữ báu vật đại ngàn Ngọc Linh

Hơn 30 năm gắn bó với cây sâm

Ở vùng núi Ngọc Linh, nơi khí hậu mát lạnh, rừng già phủ bóng quanh năm, cây sâm không dễ chiều lòng người. Muốn có một vườn sâm phát triển, người trồng phải hiểu đất, hiểu rừng, kiên nhẫn trước chu kỳ sinh trưởng kéo dài và chấp nhận những rủi ro khó lường.

Với ông Nguyễn Văn Lượng (sinh năm 1972, người Xơ Đăng, ở xã Trà Linh), hành trình ấy bắt đầu từ những năm tháng cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, khi sâm Ngọc Linh chưa được biết đến rộng rãi và giá trị kinh tế của loài cây này vẫn chưa được nhìn nhận đúng mức.

Người ta thường gọi ông là “Vua sâm Ngọc Linh”. Đằng sau cách gọi ấy là hơn ba thập niên gắn bó với cây sâm, từ những ngày đầu tự vào rưng già tìm giống, dựng vườn giữa núi rừng đến khi gây dựng được vùng trồng có quy mô lớn tại xã Trà Linh. Nhưng nếu chỉ nhìn vào cơ ngơi hiện tại, ít người hình dung được những gian nan ông từng trải qua để đi đến ngày hôm nay.

Hơn 30 năm trước, gia đình ông Lượng thuộc diện nghèo khó. Lương thực làm ra chỉ đủ ăn khoảng ba tháng, thời gian còn lại phải dựa vào rừng để kiếm sống. Mồ côi cha mẹ từ sớm, ông tự bươn chải từ nhỏ, trải qua nhiều công việc để nuôi bản thân. Những năm tháng ấy hình thành ở ông tính tự lập và ý chí không dễ khuất phục trước khó khăn.

Năm 1990, ông bắt đầu trồng sâm Ngọc Linh trên quy mô lớn. Khi ấy, thị trường chưa phát triển, mỗi ki-lô-gam sâm có giá khoảng 30.000 đồng, thậm chí có lúc không bán được. Công sức bỏ ra không phải lúc nào cũng đổi lại kết quả như mong muốn. Sâm có thể bị úng thối, cây trồng gặp bất lợi, vốn liếng của người làm vườn vì thế cũng đứng trước nguy cơ mất trắng.

Trong hoàn cảnh đó, điều giữ ông ở lại với cây sâm không chỉ là kỳ vọng về giá trị kinh tế, mà còn là niềm tin vào tiềm năng của loài dược liệu bản địa. Ông nhận ra rằng, nếu tìm được cách gây trồng phù hợp, bảo đảm chất lượng và kiên trì phát triển, sâm Ngọc Linh có thể trở thành nguồn sinh kế quan trọng cho người dân vùng núi.

Con đường lập nghiệp của ông gắn với những chuyến đi rừng tìm hạt giống, cây giống sâm tự nhiên, nhiều lần tự tay ươm cây và quá trình tích lũy kinh nghiệm qua từng mùa trồng. Sâm Ngọc Linh sinh trưởng trong điều kiện tự nhiên đặc thù, không thể phát triển theo cách làm đại trà. Người trồng phải lựa chọn khu vực phù hợp, duy trì độ che phủ, bảo đảm độ ẩm và hạn chế những tác động bất lợi đến môi trường sống của cây.

Với ông Lượng, hiểu cây sâm là điều kiện đầu tiên để làm nghề lâu dài. Kinh nghiệm không đến từ thành công tức thời, mà được tích lũy qua những lần thất bại. Mỗi thay đổi về thời tiết, độ ẩm hay khả năng sinh trưởng của cây đều đặt ra yêu cầu phải quan sát, điều chỉnh cách chăm sóc và bảo vệ vườn.

Bước ngoặt đến vào năm 2005, khi ông quyết định vay vốn ngân hàng để mở rộng việc trồng sâm. Thời điểm ấy, đường giao thông lên Trà Linh chưa có. Muốn đến trung tâm huyện Nam Trà My cũ làm thủ tục vay vốn, ông phải băng rừng, lội bộ hàng chục cây số, mất cả ngày đường.

Khoản vay ông nhận được là 20 triệu đồng. Chi phí đi lại đã ngốn gần 2 triệu đồng, phần tiền còn lại được dành mua giống và thép gai dựng hàng rào bảo vệ vườn. Với nhiều người, số tiền ấy có thể không lớn, nhưng trong hoàn cảnh của một người làm nông nghiệp ở vùng núi còn cách trở, đó là nguồn lực đáng kể, đồng thời cũng là một khoản đầu tư nhiều rủi ro.

Ông không chọn cách làm cầm chừng. Vốn liếng được dồn vào vườn sâm, còn công sức dành cho việc chăm sóc, bảo vệ và tìm tòi phương pháp gây trồng. Năm năm sau, vườn sâm bắt đầu mang lại nguồn thu vài trăm triệu đồng mỗi năm, giúp ông trả hết nợ và có điều kiện tiếp tục mở rộng sản xuất.

Kết quả ấy không chỉ đánh dấu bước chuyển trong cuộc sống gia đình, mà còn củng cố niềm tin của ông vào hướng đi đã lựa chọn. Từ một người từng phải băng rừng để vay khoản vốn đầu tiên, ông từng bước xây dựng cơ nghiệp từ chính loài cây gắn với núi rừng quê hương.

Điều đáng chú ý là khi điều kiện kinh tế dần khá lên, ông Lượng vẫn nhớ những nhọc nhằn của buổi đầu lập nghiệp. Ông chia sẻ mong muốn để những người đi sau bớt vất vả hơn mình. Mong muốn ấy thể hiện ở việc tiếp tục giữ giống, phát triển vườn sâm và tìm kiếm những cách thức giúp cây sâm có chỗ đứng vững chắc hơn trên thị trường.

Ông Lượng cho biết, hiện vườn sâm của gia đình có diện tích hơn 30ha, với hàng trăm nghìn gốc sâm Ngọc Linh ở nhiều độ tuổi. Đây là thành quả của quá trình tích lũy lâu dài, khi mỗi thế hệ cây được chăm sóc không chỉ để thu hoạch mà còn góp phần duy trì nguồn giống cho những mùa trồng tiếp theo.

Đối với loại cây có chu kỳ sinh trưởng dài như sâm Ngọc Linh, quy mô vườn trồng không phải thước đo duy nhất của thành công. Giá trị còn nằm ở chất lượng cây, khả năng duy trì nguồn giống và việc bảo đảm điều kiện sinh trưởng phù hợp. Một cây sâm trưởng thành là kết quả của nhiều năm chăm sóc, trong khi việc tạo ra thế hệ cây kế tiếp đòi hỏi người trồng phải tính toán cho cả chặng đường dài.

Cũng bởi vậy, ông Lượng không dễ dàng đánh đổi những cây sâm có năng suất giống tốt để lấy lợi ích trước mắt. Ông cho biết từng có người trả giá 250 triệu đồng để mua một cây sâm hoang dã rất quý nhưng ông không bán, bởi xem đó là nguồn giống quý cần giữ lại, như một cách bảo tồn gen gốc.

Lựa chọn ấy cho thấy một cách nhìn khác về giá trị của cây sâm. Một củ sâm có thể đem lại khoản thu lớn, nhưng cây mẹ khỏe mạnh còn mang ý nghĩa đối với việc nhân giống, duy trì chất lượng vườn trồng và bảo đảm nguồn cung trong tương lai. Với người làm nghề lâu năm, giá trị của một cây sâm vì thế không chỉ nằm ở số tiền có thể thu về tại một thời điểm.

Từ những ngày đầu trồng sâm khi thị trường còn ít người biết đến, ông Lượng đã chứng kiến sự thay đổi trong cách nhìn nhận của xã hội đối với loại dược liệu này. Sâm Ngọc Linh dần được quan tâm nhiều hơn, trở thành sản phẩm có giá trị kinh tế cao, đồng thời gắn với kỳ vọng phát triển sinh kế cho đồng bào miền núi.

Tuy nhiên, sự phát triển ấy cũng đặt ra yêu cầu lớn hơn đối với người trồng: làm sao mở rộng sản xuất nhưng không đánh mất những giá trị tạo nên danh tiếng của sâm Ngọc Linh. Với ông, giữ chất lượng và bảo vệ nguồn giống là nền tảng để nghề trồng sâm có thể đi đường dài.

Giữ giá trị thật, mở đường cho sâm Việt

Sâm Ngọc Linh có giá trị không chỉ bởi sự quý hiếm mà còn bởi điều kiện sinh trưởng đặc thù. Theo ông Nguyễn Văn Lượng, loài cây này phát triển phù hợp ở khu vực núi Ngọc Linh, đặc biệt tại những vùng có độ cao khoảng 1.700-2.000m, khí hậu mát lạnh, độ ẩm cao, đất giàu mùn và hệ sinh thái rừng có độ che phủ tốt.

Những yếu tố ấy tạo nên môi trường sống đặc trưng của cây sâm, đặt ra giới hạn tự nhiên đối với việc mở rộng vùng trồng. Không thể dựa vào nhu cầu thị trường để đưa cây sâm đến những nơi có điều kiện không phù hợp. Muốn bảo đảm chất lượng, người trồng phải tôn trọng đặc tính sinh học và môi trường sinh trưởng của cây.

Sâm Ngọc Linh cũng gắn bó lâu đời với đời sống của đồng bào Xơ Đăng. Trong kinh nghiệm dân gian, cây sâm được xem là “cây thuốc giấu”, một loại dược liệu quý của núi rừng. Những tri thức được truyền lại qua nhiều thế hệ góp phần tạo nên giá trị văn hóa bên cạnh giá trị kinh tế của loài cây này.

Bởi vậy, câu chuyện phát triển sâm Ngọc Linh không đơn thuần là mở rộng diện tích canh tác hay tìm kiếm thị trường tiêu thụ. Đó còn là bài toán bảo tồn nguồn gen, gìn giữ môi trường rừng và bảo đảm người dân bản địa được hưởng lợi từ nguồn tài nguyên gắn bó với quê hương.

Trong quá trình làm nghề, ông Lượng đặc biệt quan tâm đến chất lượng sản phẩm và tính minh bạch trong giao dịch. Theo ông, một trong những khó khăn lớn nhất của thị trường hiện nay là tình trạng sâm giả, sâm nhái và các sản phẩm không rõ nguồn gốc được giới thiệu dưới tên sâm Ngọc Linh.

Giá trị cao cùng nguồn cung có hạn khiến loại dược liệu này trở thành mục tiêu của hành vi làm giả. Trong khi đó, việc nhận biết bằng mắt thường không dễ dàng, ngay cả với những người đã có nhiều năm kinh nghiệm. Người tiêu dùng thiếu kiến thức chuyên môn càng có nguy cơ mua phải sản phẩm không đúng chủng loại hoặc không bảo đảm nguồn gốc.

Hệ lụy không chỉ dừng lại ở thiệt hại của từng người mua. Khi sản phẩm giả xuất hiện trên thị trường, uy tín của người trồng sâm chân chính cũng bị ảnh hưởng. Người làm thật phải đầu tư nhiều năm để tạo ra sản phẩm đạt chất lượng, nhưng có thể gặp khó khăn khi cạnh tranh với hàng hóa không rõ nguồn gốc được bán dưới cùng tên gọi.

Theo ông Lượng, cách làm bền vững phải bắt đầu từ sự minh bạch. Người mua cần quan tâm đến nơi trồng, quy trình chăm sóc, nguồn giống và đơn vị chịu trách nhiệm phân phối, thay vì chỉ dựa vào lời quảng cáo hoặc danh xưng của người bán.

Đối với hoạt động kinh doanh của mình, ông cho biết sâm được kiểm soát qua quy trình giao nhận chặt chẽ, từ khâu niêm phong đến vận chuyển và trao tận tay khách hàng. Sản phẩm hiện được phân phối thông qua ba công ty được ủy quyền chính thức nhằm kiểm soát nguồn gốc và hạn chế nguy cơ bị tráo đổi.

Cùng với đó, ông đang phối hợp với các đối tác và nhà khoa học nghiên cứu, thử nghiệm những giải pháp công nghệ phục vụ quản lý vườn sâm. Các hướng tiếp cận như gắn chip, định vị địa lý và truy xuất nguồn gốc được kỳ vọng giúp theo dõi quá trình phát triển của cây, tạo cơ sở để minh bạch thông tin từ khi gieo hạt đến lúc thu hoạch.

Nếu được triển khai hiệu quả, việc ứng dụng công nghệ có thể góp phần củng cố niềm tin của người tiêu dùng, đồng thời hỗ trợ người trồng quản lý tốt hơn nguồn giống và sản lượng. 

Bảo vệ cây sâm còn là cuộc đấu tranh với những thách thức ngay trong môi trường tự nhiên. Theo ông Lượng, biến đổi khí hậu đang tác động rõ rệt đến điều kiện sinh trưởng của sâm Ngọc Linh. Nhiệt độ ở vùng núi có xu hướng tăng, những đêm lạnh sâu không còn phổ biến như trước, khiến hạt sâm khó nảy mầm và tỷ lệ cây con sống sót giảm.

Sự thay đổi ấy đặc biệt đáng lo ngại đối với loài cây có chu kỳ sinh trưởng dài. Sâm được gieo từ hạt phải trải qua nhiều năm mới ra hoa, kết hạt; hạt sau đó tiếp tục cần thời gian ủ trước khi nảy mầm.

“Mỗi năm, cây chỉ phát triển thêm một lá. Vì vậy, bất kỳ tác động bất lợi nào đến quá trình sinh trưởng cũng có thể ảnh hưởng đến công sức chăm sóc trong thời gian dài”, ông Lượng nói.

Ông Lượng cho rằng, bên cạnh khí hậu, hệ sinh thái rừng biến đổi và tình trạng xâm nhập vườn sâm cũng tạo thêm áp lực cho người trồng, phải duy trì lực lượng gần 100 người, gồm công nhân chăm sóc và nhân sự bảo vệ, để quản lý vườn sâm quy mô lớn. Chi phí duy trì đáng kể, song việc bảo vệ cây trồng không thể xem nhẹ nếu muốn giữ thành quả tích lũy qua nhiều năm.

Với ông, giữ vườn sâm cũng đồng nghĩa với giữ môi trường sống của cây. Sâm Ngọc Linh không thể phát triển bền vững nếu tách rời hệ sinh thái rừng, bởi chính điều kiện tự nhiên đặc thù đã tạo nên giá trị của loài dược liệu này. Phát triển sản xuất vì thế phải đi cùng bảo vệ rừng, kiểm soát các tác động bất lợi và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.

Nhìn về tương lai, ông Lượng kỳ vọng sâm Ngọc Linh không chỉ được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu thô mà có thể tiến xa hơn thông qua chế biến sâu. Theo ông, việc phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng sẽ giúp mở rộng thị trường, nâng cao hiệu quả kinh tế và tạo đầu ra ổn định hơn cho người trồng.

Ông cho biết, các kế hoạch xây dựng nhà máy chế biến tại Tây Nguyên và Đà Nẵng đang được xúc tiến. Đây là hướng đi được kỳ vọng góp phần kết nối vùng nguyên liệu với hoạt động chế biến, phân phối và phát triển thương hiệu. Dẫu vậy, để những kế hoạch này tạo ra hiệu quả lâu dài, điều quan trọng vẫn là bảo đảm chất lượng nguyên liệu, quy trình sản xuất và tính minh bạch của sản phẩm đầu ra.

Cùng với chế biến sâu, việc xây dựng cơ chế bảo vệ thương hiệu, xác lập nguồn gốc và tăng cường kiểm soát thị trường có ý nghĩa thiết thực. Theo ông Lượng, chỉ dẫn địa lý, công nghệ truy xuất nguồn gốc và hệ thống phân phối uy tín có thể tạo thêm cơ sở để bảo vệ sản phẩm chính thống trước hàng giả, hàng nhái.

Những định hướng ấy cũng gắn với mong muốn lớn hơn là hành trình đưa sâm Ngọc Linh trở thành thương hiệu dược liệu có vị thế trên thị trường quốc tế, mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng nơi cây sâm sinh trưởng.

Và với những người dành cả đời gắn bó cùng cây sâm như ông Nguyễn Văn Lượng, hành trình ấy vẫn đang tiếp diễn, mang theo kỳ vọng đưa báu vật của núi rừng Việt Nam vượt khỏi đại ngàn, khẳng định vị thế xứng đáng trên bản đồ dược liệu thế giới.

THU NGÂN