Những dòng sông đi vào thơ ca

Đất Quảng, nơi hội tụ của những con sông mang những đặc điểm địa lý độc đáo, tuy không hùng vĩ như Cửu Long, Hồng Hà nhưng những Thu Bồn, Hàn Giang, Vu Gia, Trường Giang..., lại luôn là chất liệu đầy thơ mộng, là nguồn cảm hứng bất tận cho rất nhiều thế hệ nhạc sỹ với những tác phẩm mang tính tiêu biểu và đặc sắc đi cùng năm tháng.

Trong nhiều ca khúc viết về Quảng Nam – Đà Nẵng trước đây và Đà Nẵng sau này, sông Hàn là hình ảnh thân thuộc. Có khi dòng sông hiện diện ngay trong tên tác phẩm, có khi chỉ thấp thoáng qua một câu hát nhưng đủ gợi lên dáng hình thành phố. Bên dòng nước ấy, các nhạc sĩ tìm thấy niềm vui ngày giải phóng, tình cảm của người con xa quê, vẻ đẹp của tuổi học trò và những rung động lứa đôi.

Ngay sau ngày quê hương giải phóng năm 1975, “Sông Hàn vang tiếng hát”, nhạc Huy Du, thơ Dương Hương Ly, đã cất lên như một khúc khải hoàn. Dòng sông trong ca khúc gắn với thời khắc lịch sử của Đà Nẵng, mang âm hưởng hào hùng và niềm vui của quê hương bước sang một chặng đường mới.

Từ dấu mốc ấy, sông Hàn tiếp tục đi vào âm nhạc bằng những cung bậc khác nhau. Nếu “Về với sông Hàn” của Phan Huỳnh Điểu đong đầy tình cảm của người con hướng về quê nhà, thì “Tâm tình bên sông Hàn” của Trương Quang Lục là lời tự sự nhẹ nhàng, gửi gắm niềm gắn bó với dòng sông và sự đổi thay của thành phố. Tình yêu quê hương được bộc lộ qua những hình ảnh gần gũi, để người nghe nhận ra một Đà Nẵng vừa thân quen, vừa chuyển động từng ngày.

Ở những sáng tác khác, dòng sông trở thành không gian của tình yêu và vẻ đẹp trữ tình. “Sông Hàn tình yêu của tôi” của An Thuyên, “Huyền diệu sông Hàn”, nhạc Đình Thậm, thơ Đỗ Quý Doãn, hay “Đêm sông Hàn”, nhạc Quỳnh Hợp, thơ Lê Văn Nho, mỗi tác phẩm mở ra một cách cảm nhận. Khi là vẻ lung linh, huyền ảo lúc hoàng hôn buông xuống; khi là khoảng lặng để đôi lứa gửi trao tâm tình. Dòng sông vốn quen thuộc vì thế vẫn có thể đem đến những rung động mới qua từng giai điệu.

Riêng “Sông Hàn tuổi 18”, nhạc Minh Khang, phổ thơ Bùi Công Minh, đưa người nghe trở về với một miền ký ức trong trẻo. Tà áo trắng, cánh buồm đón gió và dòng sông thơ mộng cùng hiện lên trong sự hòa quyện giữa nhạc và thơ. Sông Hàn ở đây gắn với tuổi học trò, với những tháng năm mà một bến nước, một khoảng trời cũng có thể theo con người suốt cuộc đời.

“Mênh mông sông Hàn” của Trần Ái Nghĩa, “Sông Hàn chiều mưa bay” của Cáp Anh Tài, “Tình khúc sông Hàn” của Lý Hồng Sơn… tiếp tục góp thêm những sắc thái cho dòng sông trong âm nhạc. Khác nhau về cách thể hiện, những ca khúc ấy cùng gặp nhau ở tình cảm dành cho thành phố. Qua mỗi tác phẩm, sông Hàn vừa mang dáng vẻ riêng trong cảm nhận của người sáng tác, vừa trở thành nơi người nghe gửi vào đó những kỷ niệm của mình.

Nếu những ca khúc về sông Hàn thường gợi dáng hình và nhịp sống Đà Nẵng, thì dòng Thu Bồn mở ra không gian của bờ bãi, làng quê và những nỗi nhớ sâu bền. Cùng với Vu Gia, sông Hoài, Quảng Huế, dòng Thu gắn bó với lịch sử, đời sống và ký ức của nhiều thế hệ người xứ Quảng.

Trong cảm nhận của văn nghệ sĩ, Thu Bồn mang dáng hình người mẹ bao dung, bền bỉ. Dòng sông đi qua những mùa nước lên, nước xuống, ôm lấy bờ dâu và những làng nghề, chứng kiến bao đổi thay của quê hương. Còn sông Hoài gợi những ký ức êm đềm của phố cổ Hội An. Không gian sông nước ấy, cùng dấu ấn văn hóa Chăm – Việt, đem đến cho người sáng tác nhiều chất liệu để kể câu chuyện về đất và người.

Nhạc phẩm “Quảng Nam yêu thương” của Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu đã dệt nên bức tranh quê hương với tình cảm tha thiết, trong đó dòng Thu Bồn hiện lên gắn với những thăng trầm của đất Quảng. “Tiếng hát bên dòng sông” của Nguyễn Huy Hùng lại mang đậm chất dân ca bài chòi, ca ngợi sự đổi thay của quê hương sau chiến tranh. Dòng sông trong những ca khúc ấy nối ký ức một thời gian khó với niềm vui và hy vọng của cuộc sống mới.

Dòng Thu Bồn tiếp tục xuất hiện trong “Tình em xứ Quảng” của Trần Ngọc, góp phần làm nên vẻ thơ mộng cho ca khúc về tình người Quảng Nam – Đà Nẵng. Với “Yêu cái mặn mà” của Trần Quế Sơn, hình ảnh cầu Cửa Đại bắc qua dòng sông hướng ra biển lớn được đặt trong giai điệu vui tươi, đậm chất Quảng. Còn “Những dòng sông xứ Quảng” của Tiểu Vũ được viết từ nỗi nhớ quê, gợi lại những mùa lũ và dòng nước ôm lấy các làng nghề truyền thống.

Qua những cách thể hiện ấy, dòng sông có thể gợi sự yên bình, cũng có thể đánh thức ký ức về những mùa lũ miền Trung. Cả dịu ngọt lẫn nhọc nhằn đều trở thành một phần của tình yêu quê hương. Chính sự gắn bó với đời sống làm cho hình ảnh dòng sông trong câu hát có chiều sâu, vượt ra ngoài vẻ đẹp của một phong cảnh.

Không gian sông nước cũng gắn với những làn điệu dân ca, hò khoan, những câu hát trong sinh hoạt lao động. Tiếng mái chèo, nhịp con thuyền, lời gọi nhau trên bến dưới sông góp vào đời sống âm nhạc dân gian, đem đến chất liệu cho các nhạc sĩ. Khi được đưa vào ca khúc, những âm thanh thân thuộc ấy giúp người nghe nhận ra hồn quê ngay trong giai điệu.

Với người con xứ Quảng đi xa, dòng sông còn là nơi neo giữ tuổi thơ. “Quê hương tuổi thơ tôi” của cố nhạc sĩ Từ Huy gợi một không gian như thế: lũy tre, đường làng, bến nước, con đò và dòng sông Thu êm đềm. Những hình ảnh bình dị trở thành chỗ tựa cho nỗi nhớ. Nghe lại câu hát, người ta có thể tìm thấy một phần tuổi nhỏ của mình, tìm thấy quê nhà sau những thăng trầm của cuộc sống. 

Những con sông đất Quảng không chỉ đơn thuần là những thực thể địa lý tự nhiên mà đã trở thành mạch nguồn biểu tượng vô cùng sâu sắc, là chất xúc tác nuôi dưỡng tâm hồn và định hình phong cách nghệ thuật của rất nhiều thế hệ nhạc sỹ.  

DÂN HÙNG