Núi Thiên Ấn lưu bóng chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng

Từ chân núi Thiên Ấn, con đường quanh co dẫn lên đỉnh núi, càng lên cao, không gian càng mở rộng. Dòng Trà Khúc uốn mình phía dưới, trung tâm tỉnh Quảng Ngãi trải ra trong tầm mắt.

Thiên Ấn cao 106m, nằm bên tả ngạn sông Trà Khúc và từ lâu là một thắng cảnh nổi tiếng của Quảng Ngãi. Thế núi được ví như chiếc ấn trời đóng xuống dòng sông, tạo nên tên gọi “Thiên Ấn niêm hà”. Trên đỉnh núi có chùa Thiên Ấn, được xây dựng vào cuối thế kỷ XVII. Cùng với núi và chùa, mộ Cụ Huỳnh Thúc Kháng tạo nên một không gian vừa mang dấu ấn văn hóa, tâm linh, vừa gắn với lịch sử cận đại của đất nước.

Mộ Cụ Huỳnh được lập năm 1947, sau khi cụ qua đời. Đây là công trình có sự kết hợp giữa kiến trúc hiện đại và truyền thống lăng mộ phương Đông, hài hòa với cảnh quan tự nhiên của núi Thiên Ấn. Năm 1990, Thắng cảnh núi Thiên Ấn và Mộ Huỳnh Thúc Kháng được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định số 168-VH/QĐ ngày 02-3-1990.

Nhưng giá trị của nơi này không chỉ nằm ở cảnh sắc hay kiến trúc. Trên đỉnh núi nhìn xuống dòng Trà Khúc, ngôi mộ gợi nhắc về cuộc đời một chí sĩ đã đi qua nhiều bước ngoặt của lịch sử dân tộc.

Cụ Huỳnh Thúc Kháng, tên gọi lúc nhỏ là Huỳnh Văn Thước, sau đi học gọi là Huỳnh Hanh, tự Giới Sanh, hiệu Minh Viên, sinh ngày 01-10-1876 tại làng Thạnh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam (nay là thôn Tiên Cảnh xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng).

Năm 1900, Cụ đỗ Giải nguyên; năm 1904, đỗ Tiến sĩ. Thay vì bước vào con đường làm quan theo lối cũ, năm 1905, Cụ cùng Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp đi Nam du tìm hiểu tình hình thực tế; năm 1906, trở về Quảng Nam, Cụ cùng các đồng chí khởi xướng, lãnh đạo phong trào Duy Tân.

Sau phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ, Cụ Huỳnh bị thực dân Pháp bắt và đày ra Côn Đảo từ năm 1908 đến năm 1921.

Trở về sau 13 năm tù đày, Cụ Huỳnh tiếp tục con đường hoạt động xã hội, chính trị và báo chí. Năm 1927, tại Huế, Cụ làm chủ nhiệm kiêm chủ bút báo Tiếng Dân. Số đầu tiên của tờ báo xuất bản ngày 10-8-1927. Trong 16 năm hoạt động, Tiếng Dân xuất bản 1.766 số, trở thành một diễn đàn có tiếng nói mạnh mẽ về các vấn đề dân sinh, dân chủ và tinh thần dân tộc ở Trung Kỳ; tờ báo bị đình bản năm 1943.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ở tuổi gần 70, Cụ Huỳnh vẫn nhận lời Chủ tịch Hồ Chí Minh tham gia công việc của chính quyền cách mạng. Cụ giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ Chính phủ Liên hiệp kháng chiến và trong thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, được giao nhiệm vụ Quyền Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Tháng 12-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh cử Cụ Huỳnh Thúc Kháng làm Đặc phái viên của Chính phủ đi kinh lý miền Trung, tuyên truyền, giải thích đường lối kháng chiến, kiến quốc, kêu gọi đồng bào ủng hộ Chính phủ, ủng hộ cách mạng.

Đầu năm 1947, Cụ tiếp tục hành trình kinh lý miền Trung. Trong chuyến đi, cụ Huỳnh Thúc Kháng lâm bệnh nặng. Trước lúc qua đời, Cụ vẫn gửi điện văn tạ từ Chủ tịch Hồ Chí Minh, kêu gọi đồng bào, chiến sĩ tiếp tục chiến đấu, nhất định không để dân tộc Việt Nam một lần nữa rơi vào ách thực dân; đồng thời kêu gọi các đảng phái, tôn giáo đoàn kết chung quanh Chủ tịch Hồ Chí Minh để cứu nước.

Do tuổi cao, sức yếu và lâm bệnh nặng, Cụ Huỳnh Thúc Kháng từ trần tại tỉnh Quảng Ngãi ngày 21-4-1947. Theo tâm nguyện của Cụ, Nhân dân an táng Cụ trên núi Thiên Ấn, tỉnh Quảng Ngãi.

Ngày 29-4-1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi Thư cho đồng bào toàn quốc báo tin cụ Huỳnh Thúc Kháng qua đời và tổ chức quốc tang, để tỏ lòng thương tiếc, tôn vinh một bậc đại chí sĩ “học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao", suốt đời “phấn đấu cho dân được tự do, nước được độc lập".

Ngày 27-12-2012, ghi nhận những công lao, cống hiến to lớn của Cụ đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc, Chủ tịch nước đã truy tặng cụ Huỳnh Thúc Kháng Huân chương Sao Vàng, phần thưởng cao quý nhất của Đảng và Nhà nước ta.

Ngày nay, mộ Cụ Huỳnh là một địa chỉ trong hành trình về nguồn tại Quảng Ngãi. Các đoàn cán bộ, đoàn viên, thanh niên và du khách đến đây dâng hương, tưởng niệm; qua đó tìm hiểu thêm về cuộc đời, sự nghiệp của một nhà yêu nước, nhà báo, nhà hoạt động chính trị tiêu biểu của Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Cuộc đời cụ Huỳnh Thúc Kháng để lại một bài học sâu sắc về trách nhiệm của người trí thức trước vận mệnh dân tộc: yêu nước phải gắn với hành động, thương dân phải thể hiện bằng việc làm, có chính kiến nhưng biết đặt lợi ích chung lên trên khác biệt, và khi Tổ quốc cần thì sẵn sàng nhận nhiệm vụ, dù tuổi cao, sức yếu. Đó là những giá trị làm nên nhân cách và sức sống lâu bền của một chí sĩ đã trọn đời vì nước, vì dân.

ĐÌNH NGUYÊN