Tăng năng lực thoát nước, giảm ngập úng tại khu vực đô thị

Khơi thông hệ thống, xử lý từ sớm

Mùa mưa luôn đặt hệ thống thoát nước đô thị trước áp lực rất lớn, nhất là khi những trận mưa có lưu lượng lớn xuất hiện trong thời gian ngắn. Với Đà Nẵng, yêu cầu này càng rõ khi không gian đô thị mở rộng sau hợp nhất, kéo theo sự khác biệt về địa hình, cao độ, lưu vực và điều kiện tiêu thoát nước giữa các khu vực.

Theo Sở Xây dựng, tại khu vực trung tâm Đà Nẵng (cũ), địa hình tự nhiên dốc từ Tây sang Đông, gần sông, biển; hệ thống hồ điều hòa được bố trí rải rác, các tuyến thoát nước tương đối ngắn, nguồn xả ra hệ thống sông Cầu Đỏ, Cẩm Lệ, Vĩnh Điện, Cổ Cò, sông Hàn, ven biển phía Đông và vịnh Đà Nẵng. Đây là những điều kiện thuận lợi cho tiêu thoát nước mưa.

Tuy nhiên, một số cửa xả có cao độ nền thấp, chịu ảnh hưởng của mực nước triều nên khả năng thoát nước theo thiết kế bị giảm khi triều dâng cao. Khu vực đô thị hiện có khoảng 16 tuyến kênh, cống thoát nước chính phân bố trên địa bàn 12 phường, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiêu thoát và chống ngập.

Qua đối chiếu cường độ mưa với tình trạng ngập úng thực tế, Sở Xây dựng nhận định, khi lượng mưa đạt khoảng 40-50mm/giờ, bắt đầu xuất hiện ngập tại 9 khu vực. Một số vị trí như khu vực xung quanh đường Núi Thành, nút giao Lê Duẩn - Hoàng Hoa Thám, một số điểm trên đường Hà Huy Tập, Trần Cao Vân và xung quanh đường Lê Tấn Trung có thể ngập sớm hơn, với cường độ mưa khoảng 25-30mm/giờ.

Ở các đô thị phía Nam, điều kiện tiêu thoát cũng có những đặc thù riêng. Khu vực Tam Kỳ (cũ) thoát nước chủ yếu từ Tây sang Đông qua 4 trục chính ra sông Bàn Thạch nhưng chịu tác động của mực nước sông Tam Kỳ, Bàn Thạch và lưu vực lớn từ phía Tây đường Nguyễn Hoàng. Các khu vực xung quanh hồ Ngã Ba, hồ Nguyễn Du, hồ Duy Tân, một số tuyến Hùng Vương, Phan Châu Trinh, Nguyễn Tất Thành thường phát sinh ngập khi mưa lớn.

Tại Hội An (cũ), phần lớn khu vực đô thị có cao trình thấp, khoảng 1,2-1,9m, chịu ảnh hưởng của mực nước sông Thu Bồn. Một số điểm ngập cục bộ tập trung trên đường Cửa Đại, Lê Hồng Phong, Lạc Long Quân do khẩu độ cống nhỏ, cao trình chưa phù hợp hoặc cao độ mặt đường thấp hơn khu vực xung quanh. Một số khu vực phát triển đô thị khác như phường Điện Bàn Đông, xã Đại Lộc cũng xuất hiện ngập cục bộ do mặt đường thấp trũng, hệ thống thoát nước chưa được đầu tư đồng bộ.

Những bất cập này cho thấy ngập đô thị không chỉ xuất phát từ một nguyên nhân. Sở Xây dựng xác định bên cạnh tần suất mưa lớn ngày càng nhiều, vượt năng lực hệ thống hiện trạng, còn có những điểm yếu của chính hệ thống như sụt lở, tắc nghẽn, cao trình không phù hợp, cống hạ lưu nhỏ hơn thượng lưu; tình trạng lấn chiếm, xâm hại hệ thống thoát nước; rác, lá cây bị cuốn về làm bít cửa thu nước.

Đáng chú ý, một nguyên nhân hoàn toàn có thể hạn chế là việc một bộ phận người dân xả rác xuống cống, tự ý che đậy, cải tạo làm lấp cửa thu nước. Sở Xây dựng cho biết qua khảo sát, nhiều tuyến đường đã bị bịt cửa thu nước. Tình trạng này đang được các địa phương tập trung xử lý.

Tại phường Hải Châu, sau khi rà soát các tuyến đường có nguy cơ ngập, phường đã kiểm tra hơn 1.584 cửa thu nước, hố ga và các vị trí có nguy cơ phát sinh ngập úng. Những nơi có bùn, rác, vật cản ảnh hưởng đến khả năng thoát nước được tổ chức khơi thông, nạo vét, xử lý.

Trong năm 2026, phường triển khai dịch vụ thoát nước đối với 8 tuyến cống thuộc phạm vi phân cấp quản lý; đồng thời ban hành Kế hoạch về nạo vét bùn, khơi thông cửa thu nước trước mùa mưa.

Ngày 11-9, phường ra quân vệ sinh môi trường, khơi thông hệ thống thoát nước, xử lý rác, bùn đất tại các tuyến Nguyễn Du, Lý Thường Kiệt, Trần Quý Cáp, Phan Bội Châu... Ngày 19-9, địa phương tiếp tục phát động tổng dọn vệ sinh môi trường, khơi thông, nạo vét cửa thu, mương thu nước, huy động các tổ dân phố, đoàn thể và người dân cùng tham gia.

Theo Phó Chủ tịch UBND phường Hải Châu Phan Hữu Phụng, việc khơi thông, nạo vét trước mùa mưa có ý nghĩa quan trọng nhưng không đồng nghĩa có thể loại trừ hoàn toàn nguy cơ ngập.

“Cường độ và thời gian mưa, địa hình, mực nước trên các tuyến thoát nước và năng lực của toàn hệ thống đều tác động đến khả năng tiêu thoát. Vì vậy, phường tiếp tục theo dõi các vị trí trọng điểm, xử lý ngay khi phát sinh tắc nghẽn và phối hợp với các đơn vị quản lý hạ tầng, ngành chức năng thành phố đối với những vấn đề vượt phạm vi phân cấp”, ông Phụng nói.

Ở cấp thành phố, UBND thành phố yêu cầu duy trì các giải pháp thường xuyên như nạo vét, khơi thông mương cống; kiểm tra hoạt động trạm bơm chống ngập; chủ động hạ mực nước hồ điều tiết xuống mức thấp nhất trước khi mưa; vớt rác tại cửa thu nước. Đồng thời, tiếp tục tuyên truyền, vận động người dân tháo dỡ các tấm che ngăn mùi trên cửa thu nước và không để rác cản trở dòng chảy.

Nhưng duy tu, nạo vét chỉ là lớp giải pháp trước mắt. Khi năng lực hệ thống hiện hữu không còn đáp ứng được yêu cầu chống ngập, việc đầu tư các công trình mới trở thành yêu cầu căn cơ.

Đẩy nhanh các dự án thoát nước

Đà Nẵng hiện triển khai 12 dự án thoát nước, chống ngập, tập trung xử lý các khu vực thường xuyên phát sinh ngập úng. Trong đó, 3 dự án đã hoàn thành, gồm xử lý thoát nước khu vực xung quanh sân bay Đà Nẵng; nâng cấp trạm bơm Ông Ích Khiêm giai đoạn 2; tuyến cống từ kênh Phú Lộc ra đường Nguyễn Tất Thành.

Các công trình này tập trung vào những vị trí có yêu cầu cấp thiết về tiêu thoát nước. Dự án cải tạo hệ thống thoát nước trung tâm, tổng mức đầu tư 311,9 tỷ đồng, đã hoàn thiện các hạng mục then chốt; tuyến cống ngầm qua khu vực Đỗ Quang, Lê Duẩn được đưa vào vận hành, hệ thống cửa phai điều tiết tại hồ Thạc Gián và Công viên 29-3 đã hoàn thành.

Tại trạm bơm chống ngập Ông Ích Khiêm, giai đoạn 2 với tổng mức đầu tư 46,78 tỷ đồng đã hoàn thành nâng cấp, bổ sung 4 máy bơm, nâng tổng năng lực của trạm lên 25m³/giây. Tuyến cống ngầm trên đường Phùng Hưng dài 650m, tổng mức đầu tư 72 tỷ đồng, cũng đã hoàn thành, góp phần chia sẻ áp lực tiêu thoát nước cho tuyến kênh Phú Lộc. Hệ thống van điện kết hợp thủ công cho phép chủ động điều phối lượng nước ra vịnh Đà Nẵng.

Khi các công trình được kết nối với hệ thống hiện hữu, năng lực tiêu thoát tại một số khu vực được cải thiện, góp phần giảm ngập tại Nguyễn Văn Linh; hồ Thạc Gián - Vĩnh Trung; đường Trần Xuân Lê và vùng lân cận; nút giao Lê Duẩn - Hoàng Hoa Thám; đường Ông Ích Khiêm và khu vực lân cận, đồng thời giảm áp lực cho khu vực thượng lưu kênh Đa Cô.

Dự án tuyến thoát nước ngầm đường Trưng Nữ Vương thuộc địa phận phường Tam Kỳ và Bàn Thạch có tổng mức đầu tư gần 130 tỷ đồng từ nguồn ngân sách của thành phố. Theo thiết kế, công trình có chiều dài 2,1km từ nút giao với đường tránh Nguyễn Hoàng và được chảy thẳng ra sông Bàn Thạch bằng hệ thống mương ngầm làm từ bê tông cốt thép có khẩu độ từ 6-8m.

Việc triển khai các công trình cũng gắn với yêu cầu kiểm tra thực tế và kịp thời tháo gỡ những vấn đề phát sinh. Đầu tháng 8, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Mạnh Hùng kiểm tra công tác nạo vét hồ điều tiết, hệ thống thoát nước trong khu vực sân bay. Đoàn công tác làm việc với Sư đoàn 372, nghe Sở Xây dựng và các đơn vị liên quan báo cáo tiến độ triển khai, đánh giá những khó khăn, vướng mắc và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả tiêu thoát nước.

Chiều 17-9, Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Mạnh Hùng kiểm tra đột xuất 7 điểm có nguy cơ ngập úng tại khu vực trung tâm, trong đó có nút giao Nguyễn Văn Linh, hồ Thạc Gián, đường Mẹ Suốt và các khu vực thuộc Hải Châu, Thanh Khê, Hòa Khánh.

Qua kiểm tra, Chủ tịch UBND thành phố yêu cầu các đơn vị đánh giá năng lực tiêu thoát của toàn bộ hệ thống, không chỉ xử lý riêng từng vị trí ngập. Đặc biệt, phải xây dựng các kịch bản ứng phó với mưa lớn có cường độ từ 100-200mm/giờ, chủ động phương án vận hành tại các trạm bơm và xác định rõ trách nhiệm quản lý tại từng khu vực.

Yêu cầu này đặt ra trong bối cảnh năng lực hệ thống cần được tính toán trước những diễn biến thời tiết cực đoan. Theo đánh giá tại hiện trường, trận mưa khoảng 40mm/giờ trước đó được tiêu thoát tương đối tốt nhưng chưa thể phản ánh đầy đủ khả năng ứng phó của hệ thống khi xuất hiện mưa với cường độ lớn hơn.

Cùng với phương án vận hành, bản đồ ngập lụt số hóa được xác định là công cụ cần thiết để nhận diện các vị trí xung yếu, hỗ trợ cơ quan chức năng chủ động phương án ứng phó. Lực lượng kỹ thuật của Công ty Thoát nước và Xử lý nước thải cũng đang duy trì ứng trực tại các trạm bơm, sẵn sàng vớt rác, khơi thông dòng chảy; đến nay đã hoàn thành 92% khối lượng nạo vét mương thu tại các điểm ngập cục bộ.

Về lâu dài, Sở Xây dựng đề xuất hoàn thiện quy định quản lý hệ thống thoát nước trên địa bàn thành phố mới, nhất là nội dung phân cấp cho chính quyền địa phương cấp xã, bảo đảm công tác quản lý, vận hành được thực hiện kịp thời, hiệu quả. Thành phố đồng thời tiếp tục phát triển hệ thống theo dõi mưa, ngập nước thông qua Danang SmartCity; dành quỹ đất cho hành lang thoát lũ, hình thành hồ điều hòa, tăng diện tích hành lang xanh và mảng xanh đô thị.

Không chỉ khu vực trung tâm, công tác kiểm soát ngập cũng được triển khai tại khu vực phía Nam thành phố. Tại Tam Kỳ và Hội An (cũ), bên cạnh duy tu, nạo vét hệ thống thoát nước và thực hiện kịch bản ứng phó ngập úng, thành phố đang triển khai Dự án Phát triển đô thị và kiểm soát ngập lụt thích ứng biến đổi khí hậu phía Nam thành phố Đà Nẵng, tổng mức đầu tư khoảng 7.000 tỷ đồng.

Dự án gồm 4 hợp phần, hướng đến giảm ngập cho đô thị Tam Kỳ, Hội An và vùng phụ cận, đồng thời tăng cường kết nối hạ tầng, cải thiện môi trường đô thị, phát triển không gian xanh - mặt nước và cảnh quan ven sông, ven biển. Đối với các điểm ngập cục bộ tại một số khu vực đô thị khác, Sở Xây dựng sẽ phối hợp với địa phương khảo sát, đánh giá và đề xuất giải pháp phù hợp.

Như vậy, bài toán thoát nước của thành phố đang được triển khai theo nhiều lớp, từ duy tu, nạo vét và khơi thông hệ thống hiện hữu; hoàn thành các công trình cấp thiết; đầu tư các dự án có tính lâu dài đến tăng cường năng lực dự báo, vận hành và quản lý bằng dữ liệu số.

Trong đó, hiệu quả chống ngập không chỉ phụ thuộc vào những công trình mới mà còn ở khả năng vận hành đồng bộ toàn hệ thống. Việc duy trì cửa thu thông thoáng, bảo đảm hồ điều tiết và trạm bơm sẵn sàng, xử lý kịp thời các vị trí bất cập, cùng với sự tham gia của người dân trong giữ gìn hệ thống thoát nước sẽ góp phần phát huy hiệu quả nguồn lực đầu tư, nâng khả năng ứng phó của đô thị trước những trận mưa lớn, bất thường.

HỒNG QUÂN