Thu hút nhân tài khoa học công nghệ - Bài 2: Xây dựng hệ sinh thái

Từ thu hút đến giữ chân người tài

Nếu thu hút được người tài là bước khởi đầu thì giữ chân và phát huy được người tài mới là thước đo thành công của một chính sách phát triển. Thực tiễn tại nhiều địa phương cho thấy, không ít nơi sẵn sàng dành nguồn lực lớn để mời gọi chuyên gia nhưng lại chưa tạo được môi trường để họ phát huy năng lực.

Những năm qua, Đà Nẵng đã xây dựng được nhiều nền tảng quan trọng cho phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, nhìn một cách thẳng thắn, khoảng cách giữa tiềm năng và khả năng thu hút, sử dụng hiệu quả nhân tài vẫn còn khá lớn.

Điểm nghẽn không nằm ở chỗ thành phố thiếu quyết tâm hay thiếu nguồn lực đầu tư. Vấn đề cốt lõi nằm ở “khâu giữa” của chuỗi chính sách nhân tài, gồm sử dụng, trao quyền, đánh giá, đãi ngộ và giữ chân.

Nói cách khác, thu hút được người giỏi mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là họ có được đặt đúng vị trí, đúng nhiệm vụ và đúng môi trường để phát huy năng lực hay không.

Trong bối cảnh mới, nhu cầu nhân lực của Đà Nẵng đã thay đổi rất nhanh. Nếu trước đây thành phố chủ yếu cần chuyên gia công nghệ thông tin, quản lý đô thị hoặc du lịch thì hiện nay lại cần một cấu trúc nhân tài hoàn toàn khác.

Đó là các nhà khoa học dữ liệu phục vụ chính quyền số; kỹ sư thiết kế vi mạch và đóng gói tiên tiến cho ngành bán dẫn; chuyên gia trí tuệ nhân tạo ứng dụng trong y tế, giáo dục và du lịch; chuyên gia logistics thông minh cho hệ thống cảng biển và sân bay; chuyên gia pháp lý, tài chính cho Trung tâm tài chính quốc tế; nhà nghiên cứu công nghệ sinh học; cùng đội ngũ cán bộ có năng lực hoạch định chính sách trong môi trường dữ liệu và công nghệ mới.

Bài toán đặt ra vì thế không còn là “có người giỏi hay không”, mà là “có đúng người cho đúng nhiệm vụ hay không”.

Một hạn chế khác được chỉ ra là công tác dự báo nhu cầu nhân tài theo từng ngành, từng lĩnh vực ưu tiên vẫn chưa thật sự chính xác. Liên kết giữa các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và khu vực công còn chưa đủ sâu. Quá trình thương mại hóa các kết quả nghiên cứu vẫn gặp nhiều khó khăn. Đội ngũ chuyên gia liên ngành cho những lĩnh vực mới như bán dẫn, AI, fintech hay logistics thông minh còn thiếu.

Trong khi đó, các chính sách hỗ trợ nhà ở, môi trường nghiên cứu, cơ hội việc làm cho người thân và lộ trình phát triển nghề nghiệp chưa tạo được lợi thế cạnh tranh nổi bật so với nhiều trung tâm phát triển khác.

Quan trọng hơn, cách đánh giá và sử dụng nhân tài ở nhiều nơi vẫn mang nặng tư duy hành chính.

Đối với lĩnh vực khoa học công nghệ, giá trị của một nhà khoa học hay chuyên gia không chỉ nằm ở học hàm, học vị hay số năm công tác mà phải được đo bằng sản phẩm cụ thể. Đó có thể là một sáng chế, một giải pháp công nghệ, một mô hình ứng dụng hiệu quả, một hợp đồng chuyển giao công nghệ hoặc khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn của địa phương.

Nếu vẫn sử dụng các tiêu chí hành chính truyền thống để đánh giá những con người sáng tạo, rất khó tạo ra môi trường đủ sức hấp dẫn đối với các chuyên gia hàng đầu.

Thực tế cho thấy, người tài thường không lựa chọn nơi có ít thử thách nhất. Họ lựa chọn nơi có nhiều cơ hội cống hiến nhất.

Vì vậy, một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của Đà Nẵng trong thời gian tới là tạo ra những “bài toán lớn” để nhân tài tham gia giải quyết. Đó có thể là các bài toán về quản trị đô thị thông minh sau hợp nhất; xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung phục vụ chính quyền số; tối ưu chuỗi logistics kết nối Chu Lai - cảng biển - sân bay; ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hành chính công, giáo dục, y tế và du lịch; hay phát triển công nghệ sinh học phục vụ nông nghiệp công nghệ cao, dược liệu và kinh tế xanh.

Chỉ khi được trao cơ hội giải quyết những nhiệm vụ đủ lớn, đủ khó và đủ ý nghĩa, người tài mới có động lực gắn bó lâu dài.

"Chiêu hiền đãi sĩ"

Trong cuộc cạnh tranh nhân tài hiện nay, việc "chiêu hiền đãi sĩ" không thể thành công và lâu dài nếu chỉ dựa vào các chính sách ưu đãi đơn lẻ. Điều cần thiết hơn là chính là xây dựng một hệ sinh thái hoàn chỉnh, nơi nhân tài có thể làm việc, nghiên cứu, sáng tạo, khởi nghiệp và phát triển sự nghiệp lâu dài.

Thiết nghĩ, việc cấp thiết hiện nay của Đà Nẵng là cần sớm hình thành một đầu mối điều phối chuyên trách về nhân tài khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đầu mối này đóng vai trò kết nối giữa chính quyền, trường đại học, viện nghiên cứu, khu công nghệ cao, doanh nghiệp và cộng đồng khởi nghiệp.

Cùng với đó là việc xây dựng bản đồ nhu cầu nhân tài cho từng lĩnh vực ưu tiên như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, fintech, logistics thông minh, công nghệ sinh học, công nghệ môi trường và năng lượng.

Khi biết rõ đang thiếu ai, thiếu ở đâu và thiếu cho nhiệm vụ nào, chính sách thu hút mới có thể đi đúng trọng tâm.

Một hướng đi đáng chú ý là chuyển từ tư duy tuyển dụng sang tư duy hợp đồng nhiệm vụ. Thay vì chỉ đưa chuyên gia vào biên chế hoặc các vị trí cố định, thành phố có thể đặt hàng những nhiệm vụ cụ thể đối với các nhà khoa học đầu ngành, chuyên gia kỹ thuật hoặc chuyên gia hoạch định chính sách. Cách làm này vừa tạo tính linh hoạt, vừa bảo đảm tận dụng được tri thức và kinh nghiệm của những người giỏi nhất.

Song song với đó là xây dựng các gói hỗ trợ tích hợp gồm thu nhập theo sản phẩm, kinh phí nghiên cứu ban đầu, hỗ trợ nhà ở, giáo dục cho con em, việc làm cho người thân và dịch vụ hành chính một cửa.

Tuy nhiên, điều làm nên khác biệt của Đà Nẵng trong cuộc đua "chiêu hiền đãi sĩ" không chỉ nằm ở các chính sách hỗ trợ. Lợi thế lớn nhất của thành phố là khả năng hình thành một hành lang phát triển hệ sinh thái nhân tài trải dài từ lõi đô thị Đà Nẵng đến Hội An, Tam Kỳ và Chu Lai.

Mỗi khu vực có thể đảm nhận một vai trò riêng trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trong đó, khu vực trung tâm Đà Nẵng giữ vai trò trung tâm đào tạo, nghiên cứu, dịch vụ và chính quyền số. Chu Lai phát triển công nghiệp công nghệ cao, logistics, sản xuất và chuỗi cung ứng. Hội An trở thành không gian của du lịch sáng tạo, công nghiệp văn hóa và đổi mới dựa trên di sản. Các khu vực miền núi và nông thôn mở ra dư địa cho công nghệ sinh học, nông nghiệp công nghệ cao, dược liệu và kinh tế xanh.

Trong không gian ấy, nhân tài không còn tập trung vào một địa điểm duy nhất mà được phân bổ theo cụm ngành, cụm chức năng và nhiệm vụ phát triển cụ thể.

Một chuyên gia trí tuệ nhân tạo cho ngành du lịch sẽ có môi trường làm việc khác với kỹ sư đóng gói bán dẫn tại Chu Lai hay nhà nghiên cứu dữ liệu phục vụ chính quyền số. Đó cũng chính là cách tiếp cận phù hợp với một Đà Nẵng mới có không gian phát triển đa cực.

Bên cạnh đội ngũ chuyên gia và nhà khoa học, thành phố cũng cần đặc biệt quan tâm đến việc xây dựng đội ngũ “nhân tài công vụ số”. Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, một địa phương không thể phát triển khoa học công nghệ nếu thiếu những cán bộ đủ năng lực thiết kế chính sách dựa trên dữ liệu, quản trị dự án công nghệ, điều phối hợp tác công - tư và kết nối với các tổ chức quốc tế. Đây sẽ là lực lượng đóng vai trò cầu nối giữa khu vực quản lý nhà nước với cộng đồng khoa học, doanh nghiệp và các tổ chức đổi mới sáng tạo.

Trước yêu cầu cấp bách của việc chiêu mộ nhân tài, đáp ứng yêu cầu phát triển hiện nay, thành phố đang khẩn trương xây dựng Đề án đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Đề án xác định ba nhóm trọng tâm gồm: học sinh - sinh viên, học viên hệ giáo dục nghề nghiệp và đội ngũ công chức, viên chức. Trong đó, học sinh phổ thông được xem là nguồn nhân lực đầu vào, được định hướng nghề nghiệp sớm thông qua hoạt động tư vấn tuyển sinh. Các cơ sở đào tạo nghề sẽ được rà soát để lựa chọn, bồi dưỡng những học viên có tiềm năng trở thành lực lượng nòng cốt trong tương lai. Đối với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, thành phố định hướng lựa chọn những cá nhân có năng lực trong các lĩnh vực như: tài chính, công thương, y tế, giáo dục để tiếp tục đào tạo chuyên sâu trong và ngoài nước, từng bước hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao phục vụ phát triển lâu dài.

Trong hành trình phát triển mới, Đà Nẵng có thể đầu tư nhiều cho hạ tầng, công nghệ hay các dự án trọng điểm. Nhưng xét đến cùng, yếu tố quyết định vẫn là con người. Thu hút, sử dụng và giữ chân nhân tài không đơn thuần là chính sách nhân sự mà là chiến lược phát triển. Thực tế cho thấy, trong nền kinh tế tri thức, lợi thế cạnh tranh bền vững không nằm ở tài nguyên thiên nhiên hay vị trí địa lý, mà nằm ở khả năng tạo dựng và phát huy nguồn lực trí tuệ.

Khi mỗi chuyên gia, nhà khoa học, kỹ sư, nhóm nghiên cứu hay startup công nghệ được đặt vào đúng môi trường để sáng tạo và cống hiến, Đà Nẵng sẽ không chỉ thu hút được nhân tài mà còn biến nhân tài thành động lực tăng trưởng mới, từng bước hiện thực hóa khát vọng trở thành trung tâm khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của miền Trung - Tây Nguyên.

TS. LÊ ĐỨC VIÊN