Trồng rừng gỗ lớn đảm bảo sinh kế bền vững, nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường

Từ "trồng nhanh, chặt sớm" đến nuôi rừng dài hạn

Sau sáp nhập, Đà Nẵng có khoảng 745.027 ha rừng và diện tích đã trồng cây rừng; trong đó rừng trồng khoảng 241.639 ha. Riêng diện tích rừng trồng đã hình thành rừng là 188.099 ha, còn 53.540 ha đã trồng nhưng chưa đủ tiêu chí công nhận thành rừng. Nguồn lực này tạo dư địa lớn để thành phố phát triển vùng nguyên liệu gỗ hợp pháp, có chứng chỉ, phục vụ chế biến sâu và xuất khẩu.

Tuy nhiên, phần lớn rừng trồng hiện được khai thác theo chu kỳ ngắn, phổ biến 4-5 năm và chủ yếu bán làm dăm gỗ. Cách làm này giúp người dân nhanh thu hồi vốn, nhưng gỗ non, đường kính nhỏ, giá trị thấp, khó sử dụng cho đồ gỗ nội thất, vật liệu xây dựng xanh và những sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Việc khai thác sớm, khai thác trắng trên đất dốc, sản xuất manh mún và sử dụng giống chưa bảo đảm chất lượng còn có thể làm suy giảm đất, hạn chế khả năng giữ nước, giảm đa dạng sinh học và làm gián đoạn quá trình hấp thụ các-bon trong môi trường.

Chuyển sang rừng gỗ lớn không đơn thuần là kéo dài chu kỳ khai thác, mà là thay đổi tư duy kinh tế rừng: từ khai thác nhanh, bán nguyên liệu thô sang nuôi dưỡng rừng lâu hơn, tăng trữ lượng, tỷ lệ gỗ xẻ và giá trị thương mại; đồng thời đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về tính hợp pháp, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm môi trường.

Theo các chuyên gia lâm nghiệp và cơ quan chuyên môn, giá trị kinh tế của rừng gỗ lớn có thể cao hơn từ 2 đến 3 lần so với rừng trồng chu kỳ ngắn. Khi cây được nuôi dưỡng lâu hơn, đường kính và chất lượng gỗ tăng, tỷ lệ gỗ xẻ cao hơn, tạo nguồn nguyên liệu cho chế biến sâu thay vì chủ yếu bán làm dăm. Giá trị của mô hình còn nằm ở khả năng hấp thụ khí các-bon, duy trì độ che phủ, giữ nước, chống xói mòn, bảo vệ sinh thái và giảm tác động của biến đổi khí hậu. Vì vậy, hiệu quả rừng gỗ lớn cần được đánh giá đồng thời trên cả ba phương diện kinh tế, sinh kế và môi trường.

Nghị quyết số 12-NQ/TU ngày 6-4-2026 của Thành ủy Đà Nẵng xác định đến năm 2030, thành phố phát triển ít nhất 45.000 ha rừng trồng gỗ lớn, năng suất bình quân 20m³/ha/năm; trồng khoảng 4.600 ha rừng gỗ lớn bằng cây bản địa; duy trì ổn định ít nhất 30.000 ha rừng có chứng chỉ quản lý rừng bền vững còn hiệu lực 5 năm; xây dựng 10-15 nhóm hộ quản lý rừng bền vững quy mô lớn và đưa hơn 70% sản lượng gỗ khai thác vào chế biến sâu. Cùng với mục tiêu tỷ lệ che phủ rừng đạt 54%, đây là định hướng chuyển từ tăng diện tích sang nâng chất lượng rừng và hiệu quả sản xuất lâm nghiệp.

Để người dân có điều kiện chuyển đổi, Nghị quyết số 03/2026/NQ-HĐND ngày 11-2-2026 của HĐND thành phố quy định hỗ trợ tín dụng trồng rừng gỗ lớn bằng 100% mức chênh lệch giữa lãi suất vay thương mại và lãi suất cho vay tín dụng đầu tư của Nhà nước, tính trên dư nợ thực tế tại thời điểm xem xét hỗ trợ. Đối với trồng rừng sản xuất gỗ lớn bằng cây gỗ, cây đa mục đích thuộc diện chính sách, không gồm keo và bạch đàn, mức hỗ trợ là 55 triệu đồng/ha/chu kỳ để mua giống, phân bón và chi phí nhân công trồng, chăm sóc.

Riêng trong năm 2026, tổng kinh phí thành phố bố trí thực hiện chính sách hỗ trợ trồng rừng sản xuất gỗ lớn khoảng 13,5 tỷ đồng. UBND thành phố giao UBND 12 xã làm chủ đầu tư; đồng thời phê duyệt hỗ trợ 215 hộ gia đình, cá nhân trồng 227ha rừng gỗ lớn. Nguồn kinh phí này được sử dụng để hỗ trợ cây giống, phân bón và nhân công trồng, chăm sóc theo mức, đối tượng và điều kiện quy định tại Nghị quyết số 03/2026/NQ-HĐND. Đây là nguồn lực ban đầu giúp người dân giảm áp lực vốn, có điều kiện chuyển từ khai thác rừng chu kỳ ngắn sang nuôi rừng dài ngày.

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Trần Út, chuyển từ keo gỗ nhỏ sang cây gỗ lớn còn mở ra sinh kế dưới tán. Người dân có thể bố trí cây dược liệu, cây ngắn ngày hoặc cây đa mục đích phù hợp, qua đó giảm áp lực khai thác rừng sớm.

Thực tế cho thấy, phát triển rừng gỗ lớn đang dần trở thành xu hướng của người dân khu vực miền núi thành phố Đà Nẵng. Thông qua hỗ trợ về giống, kỹ thuật và kinh phí, nhiều diện tích rừng được định hướng phát triển theo chu kỳ dài, hình thành các lô rừng chất lượng cao, góp phần thay đổi nhận thức của người dân về giá trị của rừng.

Gia đình ông Bnướch Ngang, người Cơ Tu ở thôn A Duông, xã Đông Giang, có gần 3ha rừng, trong đó gần 1ha quế và lim. Sau khi được hỗ trợ giống, phân bón và kỹ thuật, ông chuyển dần từ keo sang rừng gỗ lớn. Qua 5 năm, cây phát triển tốt và cho thấy triển vọng thu nhập cao hơn trồng keo chu kỳ ngắn tới 3 đến 4 lần.

Tại xã Sông Kôn, ông Bríu Tư là một trong những hộ đi đầu tham gia chuyển đổi trồng rừng gỗ lớn. Hiện gia đình ông đã chuyển gần 3ha keo sang trồng quế, dổi. “Nhờ có sự tuyên truyền, vận động, phổ biến các chính sách, tôi cùng một số hộ dân đã chuyển sang trồng cây gỗ lớn. Bước đầu được hỗ trợ phân bón, cây giống cũng như tư vấn kỹ thuật”- ông Bríu Tư cho biết.

Hiện toàn xã Sông Kôn có hơn 1.500ha rừng gỗ lớn và đang hướng tới hình thành vùng nguyên liệu tập trung. Theo đại diện lãnh đạo xã Sông Kôn, phát triển rừng gỗ lớn vừa nâng thu nhập, vừa giữ màu xanh của rừng, tạo giá trị các-bon và góp phần phòng, chống thiên tai. Những chuyển động này cho thấy người dân sẵn sàng thay đổi khi lợi ích đủ rõ và có sự đồng hành trong những năm đầu.

Ở địa bàn các xã phía Tây Nam như Lãnh Ngọc, Tiên Phước, Trà Vân, Nam Trà My... bà con cũng đang chuyển từ rừng trồng keo, cây ngắn ngày sang các loại cây ăn quả lâu năm, cây gỗ lớn như huỷnh, giổi xanh, măng cụt, lát hoa, sao đen... để nâng cao hiệu quả kinh tế rừng.

Liên kết để người dân đủ sức giữ rừng

Điểm nghẽn lớn nhất của rừng gỗ lớn là chu kỳ dài, trong khi nhiều hộ thiếu vốn, cùng mối lo về ảnh hưởng của thiên tai, chưa quen quy trình chứng chỉ và chưa chắc chắn đầu ra. Bởi vậy, không thể chỉ vận động người dân giữ cây lâu hơn bằng lời kêu gọi. Liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ dân đã dần trở thành xu hướng tất yếu với cơ chế chia sẻ lợi ích, chi phí và rủi ro trong suốt chu kỳ sản xuất.

Tại HTX Nông nghiệp Hiệp Thuận (xã Hiệp Đức), diện tích rừng có chứng chỉ FSC tăng từ 239 ha với 54 hộ sau khi Dự án WB3 kết thúc lên 1.558,33 ha với 273 hộ tham gia liên kết. HTX hỗ trợ kỹ thuật, cây giống, tập huấn quản lý rừng bền vững, đánh giá chứng chỉ và bao tiêu sản phẩm. Với rừng từ 5 tuổi trở lên, hộ dân được mượn khoản vốn bằng 30% giá trị lô rừng, không tính lãi, để kéo dài chu kỳ; sau khai thác, sản phẩm được thu mua cao hơn giá thị trường từ 5-7%. Khoảng đệm tài chính này giúp nhiều gia đình không phải chặt rừng ở năm thứ năm chỉ vì thiếu tiền.

Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Lâm nghiệp Quảng Nam cũng triển khai liên kết với hộ dân tại 8 xã, đảm nhiệm quản lý nhóm, lập kế hoạch, giám sát, kết nối thị trường, hỗ trợ kỹ thuật và duy trì chứng chỉ. Mô hình đã tổ chức hơn 183 lớp tập huấn, 64 cuộc hội thảo; diện tích được đánh giá cấp chứng chỉ đạt 8.117,08 ha với 1.345 hộ tham gia. Trên phạm vi thành phố, hơn 33.000 ha rừng đã được cấp chứng chỉ FSC, VFCS/PEFC, với hơn 6.500 hộ dân cùng nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp tham gia.

Chứng chỉ rừng giúp gỗ đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và tiếp cận thị trường giá trị cao. Qua liên kết, hộ trồng rừng nhỏ lẻ được chia sẻ chi phí đánh giá, hướng dẫn quản lý, bảo đảm đầu ra và nâng vị thế đàm phán.

Ngoài yếu tố tạo sinh kế bền vững, phát triển rừng gỗ lớn còn gắn bó mật thiết với công tác phòng, chống thiên tai.  Mối liên kết này càng đặng biệt quan trọng trong điều kiện khu vực miền núi thường xuyên chịu tác động của mưa lớn, bão, lũ quét và sạt lở. So với rừng trồng chu kỳ ngắn, rừng được duy trì lâu năm có hệ rễ và thảm thực vật phát triển hơn, giúp tăng khả năng giữ đất, giữ nước, hạn chế dòng chảy mặt và xói mòn. Việc giảm khai thác trắng với tần suất dày còn góp phần bảo vệ nguồn sinh thủy, duy trì độ che phủ và giảm mức độ xáo trộn trên những khu vực đất dốc.

Cách làm của HTX Nông nghiệp Hiệp Thuận cho thấy hướng tiếp cận này có thể triển khai ngay trong rừng sản xuất. Hơn 500 ha đã được hỗ trợ trồng cây bản địa, ưu tiên bờ lô và khu vực có nguy cơ sạt lở; mục tiêu đến năm 2030 là trồng cây bản địa quanh bờ lô trên toàn bộ diện tích tham gia chứng chỉ FSC. Những dải cây này vừa tăng đa dạng sinh học, vừa góp phần bảo vệ đất, nguồn nước và nâng sức chống chịu của cảnh quan rừng trước thời tiết cực đoan. Vì vậy, hiệu quả rừng gỗ lớn không nên chỉ được tính bằng số hecta hoặc sản lượng gỗ, mà còn bằng khả năng giảm rủi ro thiên tai cho cộng đồng ở khu vực hạ lưu.

HTX còn xây dựng quỹ phòng ngừa rủi ro rừng trồng với mức đóng góp tự nguyện 200.000-400.000 đồng/ha/năm; hộ bị thiệt hại do thiên tai từ 30% trở lên được hỗ trợ theo cơ chế của quỹ. Nếu xảy ra thiên tai hoặc hỏa hoạn, hộ liên kết không phải hoàn trả phần chi phí HTX đã đầu tư. Năm 2023, HTX phối hợp thí điểm bảo hiểm gió bão cho 154 ha rừng của 40 hộ. Quy mô còn nhỏ, nhưng mô hình cho thấy bảo hiểm và cơ chế chia sẻ rủi ro cần trở thành một phần của chuỗi giá trị lâm nghiệp.

Rừng chỉ được giữ bền vững khi người trồng rừng có thể sống ổn định trong những năm chờ cây lớn. Khi sinh kế được bảo đảm, đầu ra được kết nối, lợi ích được xác lập và rủi ro được chia sẻ, người dân sẽ yên tâm mở rộng diện tích rừng gỗ lớn. Từ những cánh rừng ấy, Đà Nẵng không chỉ có nguồn gỗ chất lượng phục vụ chế biến sâu, mà còn giữ được đất, nguồn nước, nâng cao độ che phủ rừng để tăng khả năng chống chịu thiên tai và quan trọng là làm "bản lề" nền tảng phát triển bền vững cho khu vực trung du, miền núi.

MAI CHI - VĂN TOÀN